Համակ սեր եմ սիրելիս, համակ սեր եմ նաև ատելիս

Տիգրան Մանսուրյան – Հովհաննես Այվազյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.– Դու համե՞ստ մարդ ես:

Եվ, առհասարակ, ինչ է համեստությունը քո ըմբռնմամբ… Իմ հարցերից ցանկացածին կարող ես չպատասխանել՝ նկատի ունենալով այն հանրահայտ ճշմարտությունը, թե ինչը քո մասին չես ասի դու, ոչ ոք չի կարողանա կրկնել:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.– Այս կարգի ածականներով իմ անձը քննարկելու պատրաստ չեմ եղել երբեք: Ի՞նչ նկատի ունես այդ բառի տակ, – համեստ: Ինքս ինձ և իմ շրջապատին ուղղված սթափ գնահատականը  սթափ մոտեցումը և, առհասարակ, սթափությունը կարևոր արժեք է եղել ինձ համար իմ ամբողջ կյանքում: Իմ իմացած մարդկանցից շատերին երբեմն թույլ է տրվել սեփական ուժերը գերագնահատել: Ես այդ իրավունքը ինձ չեմ վերապահել երբեք:

Առհասարակ այդ ածականը չեմ սիրում՝ որ կողմից էլ նայես դրան:

Մեր իրականությունը լեցուն է պոռոտախոսությամբ, փուչ արժեքներով, կեցվածքներով: Ով այդ ամենից ընդամենը հեռու է պահել իրեն, նրան համեստենք անվանել: Մեզանում երբեմն կիրթ պահվածքի պարզ արտահայտությունը նույնիսկ համարվում է համեստություն: Այս բառի տակ ի՞նչ է ենթադրվում, ո՞ր մակարդակով ենք այն շոշափում, չգիտեմ… Կարծում ես` հնարավո՞ր է լինել և՛ համեստ, և՛ զբաղվել մի գործով, որով զբաղվել է Բեթհովենը… Կարծում ես` հնարավո՞ր է լինել անհամեստ մի բնագավառում, որտեղ գործում է Բեթհովենը:

Հ.Ա.– Խանդի զգացումը ծանո՞թ է քեզ: Խանդը սիրո՞, թե՞ հիվանդության արտահայտություն է: Տ.Մ.– Խանդի զգացումն ինձ ծանոթ է: Երբեմն պետք էլինում հեռավոր տարիների կարծես մարած խանդի զգացումը նորից ու նորից խեղդել… Իհարկե, սիրո հետ կապված զգացում է, բայց քանի որ ասացի, թե ինձ երբեք թույլ չեմ տվել սթափությունս կորցնել, ապա երբեք թույլ չեմ տվել նաև, որ այդ զգացումն ինձ իր հրդեհի մեջ առնի:

Երևի, յուրաքանչյուր մարդու մեջ կա իր «ես»-երի շարքում ապրող այն ամենավերջին միայնակ մարդը, որին եթե ոտքի հանես, նա կկարողանա քո խանդի հարցերը լուծել, վերացնել նրան, կուլ տալ: Ինչո՞ւ: Որովհետև նա` այդ մարդն ի սկզբանե է միայնակ և երբեք ամբողջովին չի հավատացել այն բանին, ինչի վրա գոյացել է խանդի զգացումը: Ես չգիտեմ` ինչու եմ փորփրում այս ծալքերը… Քո մեջ կա՞ այդ վերջին միայնակը… Եթե կա, դու գիտես, թե ինչի մասին եմ խոսում:

Հ.Ա.– Ներողություն, լավ չհասկացա քո «ամենավերջին միայնակ մարդը» արտահայտությունը: Տ.Մ.– Ինձ այնպես է ներկայանում, թե մեկի մեջ շատերը կան: Շատերից վերջինը մութի սև պատին հենված միայնակն է:

Հ.Ա.– Ամենախորհրդավոր բանը քեզ համար` մարդը, բնությունը, երևույթը, առարկան…

Տ.Մ.– Աստղալից երկինքը: Երիտասարդ տարիներիս նայում էի երկնքի աստղերին, դրանցից ընտրում էի իրարից հեռու ընկած երկուսին, ինձ միացնումէի դրանց, մի ակնթարթում երեքով դառնում էինք եռանկյունի: Տիեզերական տարածությունների այդ եռանկյունին ես զգում էի իմ ամբողջ էությամբ: Մենք երեքով եռանկյունի էինք դառնում, այդ եռանկյունին կար իրականում իր տիեզերական չափերով, ես դրա մի անկյունն էի, և այդ իրականությունը ինձ ուշագնաց լինելու աստիճան վախի, անհուն տարածությունների մեջ սուզվելու անհասկանալի զգացում էր ներշնչում: Այդքանից հետո ես իսկույն գլուխս կախում էի մոտիկ գետնին, «տիեզերական եռանկյունի» խաղալու իմ խաղն ավարտվում էր. ես սթափվում էի: Հիմա էլ կարող եմ տիեզերական եռանկյունու մի անկյունը դառնալ, սակայն գերադասում եմ այլևս չխաղալ այդ խաղը: Այս է: Ճիշտ պատմությունը սա է: Միայն թե այն տպավորություննունեմ, որ ինձ սխալ հարցեր ես տալիս: Քանի որ, երբ այս բաների մասին ենք խոսում, ինձ մերկ, կողոպտված, անպատվված եմ զգում:

Հ.Ա.– Ներողություն, կարող ենք դադարեցնել հարցազրույցը:

Տ.Մ. – (Երկար մտածում է).– Ես ասում եմ` շարունակենք:

Հ.Ա.– Ո՞րն է քո ամենամեծ երազանքը, որը դեռ չես հասցրել իրականացնել:

Տ.Մ.– Պետք է խոստովանեմ, որ հիմա շատ հոգնած եմ` երազանքներ ունենալու համար: Կուզենայի` երազանքն ինքը գար ինձ գտներ, տանե՜ր-տաներ: Պաղտասար Դպիրի բանաստեղծություններից մեկում այսպիսի տող կա. «Առներ տաներ հովն զիս, հովն զիս»:

Հ.Ա.– Դա էլ է երազանք, էլի…

Տ.Մ.– Հա, էլի… Թերևս… Երևի…

Հ.Ա.– Ի՞նչ է փողը քեզ համար. սիրո՞ւմ ես, հարգո՞ւմ, թե՞ ատում: Եթե մի գումար գտնեիր մարդաշատ փողոցում, կվերցնեի՞ր:

Տ.Մ.– Անմիջապես… Ես փողը երբեք չեմ արհամարհել: Ես միշտ այնպես եմ ապրել, որ դա` փողը, գոյանա ի՛մ աշխատանքով զբաղվելու արդյունքում, բայց ես ինքս փող աշխատելու գործով երբեք չեմ զբաղվել, զբաղվել եմ ի՛մ գործով: Եթե ես ինձ ծրագրավորեի իբրև փող հավաքող-կուտակող մարդ, ես կարող էի դա անել: Բայց ես փող հավաքող մարդ չեմ եղել երբեք: Փողը մի բան է, որ պիտի գա, գնա: Այո… Երաժիշտների մեջ փող հավաքողների գիտեմ: Այդ երաժիշտներն ու ես հակադիր աշխարհներում ենք ապրում: Եթե կուզես իմանալ` նրանք ինձ համար երաժիշտ էլ չեն, այլ` ընդամենը փողհավաքողներ: Բայց քանի որ ունայնության և մոռացության սև գետը բոլորիս տանելու է, կարելի է փող չհավաքող էլ լինել, փող հավաքող էլ, ի վերջո:

Հ.Ա.– Ո՞րն է, քո կարծիքով, ամենաանընդունելի, ամենավատ մարդկային հատկանիշը: Եվ որն` ամենագնահատելին:

Տ.Մ.– Ճիշտը որ ասեմ, այս բաների ստույգ պատասխանը չգիտեմ, որովհետև վերացական արժեքներ չեն դրանք: Դրանք արտահայտվում են կյանքի որոշակի պայմաններում և որոշակի մարդկանց վարքում: Կարծում եմ` այդ հատկությունները կյանքի որոշակի` սրված վիճակների մեջ միայն կարող են ճշգրիտ արժևորվել: Եթե իմ իմացած մարդկանց միջից փորձեի մարդկային բարձր արժեքներ ունեցողի օրինակ բերել, պիտի հիշեի իմ ընկերոջը` կոմպոզիտոր Անդրեյ Վոլկոնսկուն: Անդրեյ Վոլկոնսկին ինձ համար մեծ եղբայր է, օրինակելի մարդ, որի հասցեին փայլուն ածականներ գործածելուց անգամ խուսափում եմ, ամաչում եմ, որովհետև իրեն սիրում եմ:

Անդրեյ Վոլկոնսկին առջևից գնացող մարդ է: Ես իր և իր տեսակի ետևից գնացողներից եմ: Իսկ… Ը-ը… Մարդկային դրական բոլոր հատկանիշներն էլսիրում եմ ընդհանուր առմամբ: Բայց աբստրակտ ազնվության մասին խոսելու փոխարեն գերադասում եմ խոսել Անդրեյ Վոլկոնսկու ազնվության ևազնվականության մասին: Եվ նաև խուսափում եմ խոսել իր այս կարգի այլ հատկություններից, որովհետև դրանք խոսելու, խոսք ու զրույցի նյութ չեն:

Հ.Ա.– Դու չէիր խորշում խմիչքից և մոլի ծխող էիր: Վաղուց հրաժեշտ ես տվել թե՛ մեկին, թե՛ մյուսին: Ինչպե՞ս: Ինչո՞ւ: Մի խելացի մարդ այս վերջինհարցին, թվում է, պատասխանել է ճշգրիտ ու սրամիտ. «Չխմելու և չծխելու համար պետք է ունենալ կա՛մ ուժեղ կամք, կա՛մ թույլ առողջություն»:

Տ.Մ.– Լավ է ասել… Իսկ ես կասեմ` ե՛ս չեմ թողել իրենց, իրենք են ինձ թողել: Այդ բանի համար երբեմն իրենց վրա չարանում եմ, բայց թողել են, ինչ անեմ:

Հ.Ա.– Գրեթե երբեք չես աշխատել որևէ հիմնարկում (չնչին բացառություններով): Եթե չեմ սխալվում, վեց ամիս աշխատել ես Հայաստանի ռադիոյումորպես երաժշտական խմբագիր և երեք տարի` կոնսերվատորիայի ռեկտոր: Ընդամենը: Հիմնարկային, կոլեկտիվ կյանքը հակացուցվա՞ծ է քեզ, չի՞հրապուրում, թե՞ մի այլ պատճառ կա: 

Տ.Մ.– (Երկարատև լռություն)… Ես հիմնարկի մարդ չեմ: Այսքան: Հենց այս երկու բառը:

Հ.Ա.– Հոռետե՞ս ես, թե՞ լավատես: Մի տեղ կարդացել եմ, որ հոռետեսը նույն ինքը խելացի լավատեսն է:

Տ.Մ.– Կան արվեստագետներ, որ մեր ապրած դժոխային իրականությունը գեղարվեստական իրականության միջով են անցկացրել, և քանի որգեղարվեստական իրականության միջով են անցկացրել, այդ իրականությանը հանդուրժելի երանգ ու նկարագիր են տվել: Այս տարածությանն ու այսժամանակին մի հատկություն են հաղորդել, որի առնչությամբ ասում ես` եթե սա է դժոխային իրականությունը, կարելի է «երկու օրվան» այս մութճամփան անցնել վերջացնել… Մի քանի օր առաջ գիշերը լսում էի Շոստակովիչի 8-րդ սիմֆոնիան: Սա պարզ գործ չէ: Սա մռայլ խոհերի ու թանձրհարցականների գործ է: Շոստակովիչն, ի վերջո, բնակեցված, մարդեղենացված է դարձնում այս ժամանակը, այս տարածությունը, և դա հաշտությանյուրատեսակ ճանապարհ է: Շոստակովիչի 8-րդ սիմֆոնիայում ներկայացված գեղարվեստական իրականությունը ինձ օգնում է ըմբռնելու իմ ապրածժամանակն ու տարածությունը: Ըմբռնելու, նաև հանդուրժելու: Եթե Շոստակովիչը մեր ապրածը մարդկայնացրել է, ուրեմն ինքը պեսիմիստ չէ: 

Հ.Ա.– Պատասխանը Շոստակովիչի և ընդհանրապես արվեստագետի մասին եղավ, իսկ քո՞ պարագայում:

Տ.Մ. – Երբեք չեմ փորձել զվարճանալու երաժշտություն գրել: Շոստակովիչի առնչությամբ ասացի, որ հնարավոր չէ լինել մեծ հումանիստ և չլինելօպտիմիստ: Իսկ առհասարակ լավ չեմ հասկանում, թե այս բառերից որին եմ պատկանում:

Եթե օպտիմիստ լինելու համար պետք է զվարճալի, զվարճանքի երաժշտություն գրել, ես օպտիմիստ չեմ: Բայց եթե կարելի է Շոստակովիչի աշակերտըլինել, այդքանով ես ինձ պիտի համարեմ օպտիմիստ: Ինձ այնպես է առհասարակ թվում, որ այս բևեռացված ըմբռնումները («օպտիմիստ»,«պեսիմիստ») լրագրողներն են հորինել, որոնցով կարելի է զվարճալի կամ դրան նմանվող անուշ մի զրույց իրականացնել:

Հ.Ա.– Բայց դրանք լոկ բառեր չեն, իրական մարդկային հոգեբանություններ են իրական իրադրություններում. ծանր դրությունից դուրս գալուհնարավորությանն, ասենք, մեկը հավատում է, մյուսը` ոչ: Մեկը հավատում և փրկվում է, երկրորդը` ոչ:

Տ.Մ.– Ես սկզբից ասացի, որ արվեստագետը չի կարող պեսիմիստ լինել: Բայց սա նախնական և պարզագույն ելակետն է: Հետո գալիս է Չարենցիմահվան 37 թիվը, Պեմզաշենում քո հայտնվելու 47 թիվը, հետո եղբայրանում ես Իոսիֆ Բրոդսկու հետ` տարիների ընթացքին իրեն կարդալով, և այսկարգի բազմաթիվ «հետո»-ներից հետո հարցը պիտի գա առջևդ` դու օպտիմի՞ստ ես, թե՞ պեսիմիստ: Ժուռնալիստական քո բնորոշումների մատյանումուրիշ բառեր չկա՞ն, ավելի հարմար բառեր չկա՞ն…

Հ.Ա.– Այսօր ունե՞ս այն փառքը, որին արժանի ես համարում ինքդ քեզ:

Տ.Մ.– Իմ սպասածը փառքը չի եղել: Իմ ցանկությունն եղել է, որ երաժշտությունս հասնի մարդկանց: Մեզանում հիմնականում հնչում է իմկինոերաժշտությունը: Ոչ կինոերաժշտությունը` հազվադեպ:

Հ.Ա.– Քո բնավորության ո՞ր տարօրինակ գծի համար ես ամենաշատն անհարմար զգում:

Տ.Մ.– Երբեք չեմ կարողացել ինձ «կոմպոզիտորավարի» պահել: Նկատել եմ, որ իմ անունը լսած մեկը երբ ծանոթացել է ինձ հետ, հիասթափություն էապրել: Այդ հիասթափվողի առաջ ամեն անգամ անհարմար եմ զգացել: Երիտասարդ տարիներիս այդ զգացողությունը ծանր էի տանում: Հիմա իմ այս ևայլ «անհարմարությունների» նկատմամբ անտարբեր եմ: Հիշում եմ` տարիներ առաջ մոսկովյան բարեկամներիցս մեկը եկել էր մեր տուն: Մի օրփողոցում տեսել է ինձ քայլելիս:

Երեկոյան, երբ տանը հանդիպեցինք, ինձ լրջորեն դիտողություն արեց, ասաց. «Դու սոլիդ կոմպոզիտոր ես, էդ ո՞նց ես քայլում փողոցում… արագ… արագ»: Այդ տարիներին ես գիտեի, որ Երևանում միայն երկու մարդ կա արագ քայլող, մեկը` Օհան Դուրյանը, մյուսը` ես: Սոլիդ կոմպոզիտոր նկատվելուհամար չէի կարող քայլելս դանդաղեցնել: Այնպես որ, ինձ մնում էր հերթական անգամ անհարմար զգալ Մոսկվայից եկած իմ բարեկամի առաջ… Սա լա՞վզրույց է: Այս բաները խոսելու բանե՞ր են, որևէ մեկին հետաքրքի՞ր են:

Հ.Ա.– Կուրթ Վոնեգութը ջղային մի պահի ասել է. «Լրագրողները փորփրում են մեր ուղեղը, չարչրկում, իսկ այնտեղ նոր բաներ չկան, ինչ կա` գրել և գրումենք մեր գրքերում»: Այսպես ասել է Վոնեգութը, բայց շարունակում էր հարցազրույցներ տալ, այդ թվում նաև իր անձնական և ստեղծագործական կյանքիմասին: Ի դեպ, քեզ համար շատ սիրելի Բրոդսկին` նույնպես: Որովհետև մարդկանց հետաքրքիր է:

Տ.Մ.– Այո, Բրոդսկին լրագրային հիանալի զրուցակից էր: Ապշում եմ նրա համբերության և պարկեշտության վրա: Բրոդսկին Միացյալ Նահանգներումզրուցում է մի ռուս կին լրագրողի հետ… 

Հ.Ա.– Զգում եմ, այստեղ ինձ վիրավորելու ես հերթական անգամ…

Տ.Մ.– …Չէ, չէ… Ներողություն, ոչ ես եմ Բրոդսկի, ոչ էլ քեզ եմ ուզում համեմատել այն լրագրողի հետ… Խոսելով անգլերեն լեզվի մասին` լրագրողուհին այնանվանում է «ամերիկերեն»: Բրոդսկին ուղղում է. «Անգլերե՛ն»: Զրույցի ընթացքին այս կինը նորից ու նորից է ասում. «Ամերիկերեն»: Բրոդսկին նորից ունորից է ուղղում. «Անգլերե՛ն»: Այս ամբողջ ընթացքում ես նորից ու նորից եմ հիանում Բրոդսկու համբերությամբ, պարկեշտությամբ:

Հ.Ա.– Բրոդսկու հարցազրույցները հրատարակվել են հաստափոր հատորով: Ափսոս, չեմ կարդացել: Այդ զրույցն ընդգրկվա՞ծ է այնտեղ:

Տ.Մ.– Ընդգրկված է, այո… Բայց իր կենդանության օրոք նա չի համաձայնել առանձին գրքով հրատարակել իր հարցազրույցների ժողովածուն:

Դրանք լույս են տեսել նրա մահից հետո: Ինչ վերաբերում է մեր զրույցին, այս տեսակ հարց ու պատասխանի արդյունքում ես ինձ զգում եմ ամենքին իցույց դրվող ՙէստրադնիկ՚, շոուի օրգանական մաս: Ես փախչում եմ շոուից: Այդ աշխարհից ամբողջովին: Թեև այնտեղ աշխատող տաղանդավորմարդկանց նկատմամբ խոր հարգանքի զգացում ունեմ: Ուղղակի ես շոուի մարդ չեմ: 

Հ.Ա.– Եթե մարդիկ քեզ սիրում են և նրանց հետաքրքիր են քո կյանքի, հայացքների որոշ մանրամասներ, այնքանը, որքանը դու կտաս իրենց, կպատմես, ինչո՞ւ չէ, թող լինի շոու… Եթե երաժիշտ չդառնայիր, ինչո՞վ կզբաղվեիր կյանքում: 

Տ.Մ.– Մի անգամ եմ այդպիսի հարց-երկընտրանքի առաջ կանգնել: Երևանի Մալաթիա թաղամասում մի քրդի տան շինարարության վրա էի աշխատումև դեռ Ռ. Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում չէի սովորում ու չգիտեի` պիտի կարողանա՞մ ընդունվել, թե չէ: Այս հարցը իմ առջև կանգնեցամբողջ սրությամբ, և այս հարցի պատասխանը այն օրերից եմ բերում` առանց երաժշտության կյանքն ինձ համար անիմաստ մի բան էր դառնալու, փուչ, դեն նետելիք մի ընկույզ:

Դա այն ժամանակ էր:

Հիմա ես երաժշտության մեջ ապրում եմ ոչ միայն իբրև հեղինակ, այլ նաև իբրև ունկնդիր: Օրվա ընթացքում պահանջ եմ ունենում ֆիզիկականժամանակից փոխադրվելու երաժշտական ժամանակի մեջ: Այնտեղ` երաժշտական ժամանակի մեջ, այդ խորքերում ապրվող կյանքը հուսալի է:

Այնտեղ ես ավելի ես եմ, ավելի նույնացած եմ ինքս ինձ հետ, առավել ամբողջական եմ:

Հ.Ա.– Ուրախացնո՞ւմ են քեզ, արդյոք, մեր երիտասարդ երաժիշտների ստեղծագործությունները: Ո՞ւմ հետ ես հույս կապում: Եվ ո՞ւմ ստեղծագործությամբէ նշանավորվելու մեր երաժշտության վաղվա օրը:

Տ.Մ.– Մեր երիտասարդների ստեղծագործական թռիչքն ինձ մեծապես ուրախացնում է: Ահա աշխարհահռչակ ջութակահար Սերգեյ Խաչատրյանը: Նաբացառիկ երևույթ է, իհարկե: Ուրիշներ ևս կան: Օրինակ, թավջութակահար Ալեքսանդր Չաուշյանը: Եվրոպայում խոսում են ֆրանսահայջութակահարուհի Շուշանիկ Սիրանոսյանի մասին, ԱՄՆ-ում` թավջութակահարուհի Անի Գալայջյանի մասին: Լարային գործիք նվագող մեր երեխաներիցշատերն, իրոք, բարձր գնահատականի են արժանի և կարող են ունենալ փայլուն ապագա: Նույնը չի եղել փողային գործիք նվագող մեր երեխաներիպարագային: Սակայն այս ոչ գեղեցիկ ավանդույթն ահա խախտում է Գերմանիայում աշխատող երևանցի սաքսոֆոնահար Կորյուն Ասատրյանը: Վերջերս Միացյալ Նահանգներում առիթ ունեցա աշխատելու հրաշալի ջութակահար Արա Գրիգորյանի հետ: Արա Գրիգորյանը ծնվել, մեծացել, կրթությունն ստացել է Միացյալ Նահանգներում: Մեր համագործակցությունը վերածվեց մտերմության, նրա երաժիշտ ընկերներին, որոնց հետ կազմվել է«Կոնչերտանտե» լարային սեքստետը, նույնպես մեծ համակրանքով եմ վերաբերվում: Հիացումով պիտի խոսեմ նաև ամերիկահայ Լին Վարդանի մասին, որը հարվածային գործիքների վարպետ երաժիշտ է դասական երաժշտության բնագավառում: Մեզանում դասական, մանավանդ (ավանգարդ) արդիական երաժշտության հարվածային գործիքների վարպետ գրեթե չունենք: Լին Վարդանը եզակի է այս բնագավառում:

Կոմպոզիտորներից հիանում եմ Արթուր Ավանեսովի, Վաչե Շարաֆյանի, Արթուր Ահարոնյանի, Դավիթ Հալաջյանի աշխատանքներով: Ուսանողկոմպոզիտորների մեջ ևս կան հիշատակության արժանի անուններ…

Հայ երիտասարդ երաժիշտների մի լավ սերունդ է հիմա աշխատում տարբեր երկրներում: Ոմանք նվագում են, ոմանք բեմական կյանքը զուգակցում ենդասավանդման հետ:

Երգիչ-երգչուհիներին մոռացա, մյուս անգամ էլ նրանց մասին կխոսենք:

Հ.Ա.– Սերգեյ Խաչատրյանի առնչությամբ օգտագործեցիր «աշխարհահռչակ» մակդիրը: Իրո՞ք աշխարհահռչակ է ջութակահարը, թե, ասենք, աշխարհումճանաչված, ընդունված, գնահատված… 

Տ.Մ.– Աշխարհահռչա՛կ: Ուրախացա, երբ այս տարի Նյու Յորք – Լոս Անջելես ինքնաթիռի երաժշտական ծրագրի դասական երաժշտության բաժնում լսեցիԲեթհովենի Ջութակի կոնցերտը Սերգեյ Խաչատրյանի կատարմամբ: Այս մասին հեռախոսով հաղորդեցի նրա ծնողներին: Անակնկալ էր նրանց համար:

Հ.Ա.– Ո՞րն է այսօրվա մեր երաժշտին ներկայացնելիք քո ամենակարևոր պահանջը: 

Տ.Մ.– Կարևոր եմ համարում, որ հայ երաժիշտը, լինի նա երգող, նվագող, չափ տվող, թե գրող, իրեն զգա հայ կոմպոզիտորական դպրոցի ներսում, նրածրագրերով ապրող մարդ: Անընդունելի եմ համարում այդ դպրոցի գոյությունը չտեսնելու կամ չտեսնել տալու դիրքորոշումը: Նախկինում թաքունատելության մի զգացում ունեի Հայաստանում ապրող հայերենն իմացող ռուսախոս հայերի նկատմամբ: Նույն զգացումը հիմա ունեմ նաև հայկոմպոզիտորական դպրոցի գոյությունը մերժող հայ երաժիշտների նկատմամբ: Սրանք մեզանում կան, և ես զարմանում եմ` ինչպե՞ս գոյացան, որտեղի՞ց եկան:

Հ.Ա.– Ամենից շատ ինչի՞ կարիքն ունի ժամանակակից հայ երաժշտությունը:

Տ.Մ.– Արժեքային կողմնորոշման: Սովետական արժեքային համակարգը փլվեց, այդ համակարգին հիմա փոխարինում է շփոթը: Մեզանումերաժշտական իրականության մեջ կարևոր դեր ստանձնած մարդկանց շուրթերից երաժշտության լավի ու վատի մասին այնպիսի արտառոցհայտարարություններ կլսես, որ կմնաս զարմացած: Մինչև այս արժեքային համակարգը քիչ թե շատ չկայանա, մեր ունկնդրին և՛ հեշտությամբ կխաբեն, և՛ լուրջ գործունեության պատրանք կստեղծեն մեր երաժշտական իրականության մեջ այդ բաները իրականացնող ճարպիկները: Այդ մարդկանցհնարամտության որակը երբեմն, իրոք, հիացնում է (ծիծաղում է):

Հ.Ա.– Աշխարհի երաժշտական քարտեզի վրա կա՞, արդյոք, «Հայ երաժշտություն» երկիրը, ծովը, լեռը, աշխարհամասը, բևեռը, եսիմ… ինչ-որ մի բանը: Եթեկա, ինչո՞վ է այն հատկանշվում:

Տ.Մ.– Ախր, ես «աշխարհագրագետ» չեմ: Երաժշտության մեջ մեր ունեցած-չունեցածը դրսի հայացքով գնահատելու, դրսերի գնահատականները չափելուգործով երբեք չեմ զբաղվել: Ենթադրում եմ, որ մեր երաժշտությունը ճանաչում են այնքան, ինչքան մեզ են ճանաչում: Որպեսզի ճշտենք, թե մեզ ինչքան ենճանաչում, հարկ է, որ ինքնախաբեությանը չտրվենք, լինենք սթափ: Իսկ եթե ինքնախաբեությունը մեզ ձեռնտու է, և կարող ենք մտածել, թե աշխարհըմեզ ճանաչում է, ուրեմն, մեր երաժշտությունն էլ է ճանաչվում:

Այս կարգի հարցերին պատասխանելու համար սխալ չի լինի բաց անել բառարանը: Բառարանագիտությունը մշակույթի բարձրագույն նվաճումներից է, բոլորս գիտենք: Եթե որևէ բառ բացատրվում է մեզ, նշանակում է, ներկայացվում է նրա բովանդակության հակիրճ, գիտական անառարկելիությանհասած ձևակերպումը: Իսկ որպեսզի սա տեղի ունենա, բառ-արտահայտությունը պետք է ուսումնասիրված լինի իր ամբողջ խորքերով: Քաղաքակիրթաշխարհի համար գոյություն ունի այն, ինչը բառարանային հստակ ձևակերպման է գալիս, մնացածը մոտավորապեսություն է, բառարանից դուրսապրող: Մի օր, որ ժամանակ ունենանք, կմտնենք ինտերնետ և աշխարհի երաժշտական ու ոչ երաժշտական բառարաններին կհարցնենք` ունե՞ն քոհարցի պատասխանը: 

Հ.Ա.– Ովքե՞ր են, քո կարծիքով, աշխարհի 10, 5, 3 ամենախոշոր անհատականությունները: Եվ ոչ միայն երաժշտության բնագավառում: Կարո՞ղ ես կազմելմարդկության պատմության մեջ ամենախոր հետք թողած այդ հանճարների ցուցակը:

Տ.Մ.– Ճիշտն ասած, դա իմ գործը երբեք չեմ համարել:

Հ.Ա.– Իսկ սիրողական մակարդակո՞վ, այնպես, ընդհանուր հետաքրքրության առումով:

Տ.Մ.– Դու ինձ մեծ էրուդիտի տեղ ես դրել: Ես այդպիսին չեմ: Կարող եմ ասել, որ մի քանի անհատականությունների ստեղծած գեղարվեստականարժեքներով տարիներ շարունակ ապրել եմ: Եվ ապրում եմ: Ահա նրանցից մի քանիսը. Կոմիտաս, Դեբյուսի, Լյուտոսլավսկի (իհարկե, Բեթհովեն, իհարկե, Շուբերտ, Բրամս…), Չարենց, Ֆոլքներ, Կավաբատա, Շոստակովիչ, Բրոդսկի, Սեզան, Մատիս (իհարկե, Ռենուար, Սարյան…):

Այսքան: Իմ սերերն այս բնագավառում շատ-շատ են:

Հ.Ա.– Ի՞նչ ես կարծում, 500 տարի հետո ունկնդիրները քո ստեղծագործությունները լսելու պահանջ կունենա՞ն:

Տ.Մ.– Պատասխանս համոսահյանավարի է լինելու` ո՛չ… Հեշտ ես ասում` 500 տարի: Հողագնդի վրա կախված արհավիրքների վտանգը չե՞ս զգում: Այնզգացումը չունե՞ս, որ տիեզերքի խորքերը մտնելու մարդու փորձերը նույն ինքը նոր կացարան փնտրելն է: 500 տարի հետո մարդկությունը ի՞նչ թիվ էկազմելու հողագնդի վրա: Դու որ ասում ես 500, ես այս բաներն եմ մտածում, և երբեք մտքովս չի անցնում, թե իմ երաժշտությունն այնտեղ` այդ հեռավորժամանակներում ինչ է անելու… Քեզ ինչո՞ւ է այդ հարցը հետաքրքրում: 

Հ.Ա.– Իմ մասնագիտությունն է ստիպում, այս պահին զրույց վարողի իմ դերը:

Տ.Մ.– Քո հարցին արդեն պատասխանել եմ: Տուր հաջորդ հարցդ:

Հ.Ա. – Քո հետնորդներ-հետևորդները ի՞նչ պիտի վերցնեն քեզնից առաջին հերթին:

Տ.Մ.– Ես շատ միայնակ մարդ եմ, որպեսզի մտածեմ այսպիսի բաների մասին: Երիտասարդների կենսունակությունը, իրենց ապագան կերտելու եռանդըիրենց կհուշի` ումից ինչ և ինչքան վերցնել: Միակ բանը, որ կուզենայի, այն է, որ երիտասարդները Կոմիտասին սրբությամբ տանեին իրենց ամբողջկյանքում, անվերջ վերադառնային ուսումնասիրելու, մշտապես նայեին այն ուղղությամբ, որ ուղղությամբ նայել է Կոմիտասը:

Հ.Ա.– Կանայք` քո կյանքում: Ի՞նչ դեր են խաղացել: Նկատել եմ, որ քո մտերմուհիները, ամենամտերմուհիները (հայերենն այսպիսի բառ չունի, բայց այնճիշտ է արտահայտում իմ միտքը) նշանավոր երաժիշտներ են եղել. Կարինե Գեորգիան, Նատալյա Գուտման, Քիմ Քաշքաշյան: Եվ, բնականաբար, քոանզուգական կյանքի ընկեր Նորա Ահարոնյանը, որը Հայաստանի լավագույն երաժիշտ մանկավարժներից մեկն էր: Սրտակից կին և անպայմաներաժիշտ: Կարո՞ղ էիր բացատրել, թե ինչ է սա նշանակում:

Տ.Մ.– Կարող եմ: Այն, ինչ իմ մասին գիտի երաժիշտ կինը, չգիտի ուրիշ ոչ մի կին: Այս բանը վաղուց հստակ է ինձ համար: Իմ ասելիքը լավագույնս ՇահանՇահնուրն է ձևակերպել` տղամարդու ճանապարհը դեպի կինը գնացողն է: Իր ասածը բառացի չեմ հիշում, բայց սա է: Այս միտքն էլ վաղուց հստակ է ինձհամար:

Հ.Ա.– Քանի՞ սեր ես ունեցել:

Տ.Մ.– Ես համակ սեր եմ` երկու բևեռների ամբողջացմամբ: Ուզում եմ ասել` համակ սեր եմ սիրելիս, համակ սեր եմ նաև ատելիս: Սերերից դուրս,ատելություններից դուրս իրականությունը ևս, իհարկե, ճանաչում եմ, և դա անկումների իրականությունն է, որից հեռու մնալը ճիշտ է: Գիտեմ, որմանվածապատ եմ խոսում, բայց այս կարգի հարցերի մասին պարզունակ խոսելն էլ մի բան չի: Արտիստ լինեի, քո հարցին ի պատասխան մի երկուվերամբարձ շահեկան ժեստ կանեի, իբրև թե խոսում եմ:

Հ.Ա.– Մանվածապատ չէ, ամենևին:

Տ.Մ.– Եթե այդպես է, լավ է: 

Հ.Ա.– Պատահո՞ւմ է, որ լաց լինես… Լաց լինելու հակումը ինչպիսի՞ հատկանիշ ես համարում:

 Տ.Մ.– Ուզում ես, որ իմ բոլոր թուլություններով մերկանամ:

Հ.Ա.– Չգիտեմ, դա թուլությո՞ւն է, թե ուժ, այդ լաց լինելը:

Տ.Մ.– Դրանք իմ թուլություններն են… Ի վերջո, ես էլ ունեմ ամաչկոտության իմ տարածքը, դրդիչները: Այս տեսակ մերկություններիս առնչվելիս ես շատամաչկոտ եմ դառնում: Մերկություններից խուսափող կոմպոզիտորների նկատմամբ հատուկ վերաբերմունք ունեմ: Նաև սիրում եմ գործեր, որոնց մեջայդ հատկությունը` ամաչկոտությունը, հստակ իրականացված է:

Հ.Ա.– Մարկեսը «Գնդապետին ոչ ոք չի գրում» վիպակի վերջակետը դնելուց հետո բարձրանում է երկրորդ հարկ, կնոջ աչքի առաջ փլվում թախտին ևհոնգուր-հոնգուր լաց լինում: Ինքն է այս մասին պատմում հարցազրույցում:

Տ.Մ.– Այդ հարցազրույցը տալու պահին նա խոսել է իր գործի մասին և ոչ թե լաց լինելու իր սովորության, կարողության մասին: Եթե ինձ հարցնեիր իմ«Չորս հայրենի» մասին և այս խնդիրը արծարծեիր, քեզ կասեի, որ չորրորդ հայրենն ավարտելուց հետո շան պես ոռնացի:

Հ.Ա.– Հարցնում եմ, տալիս եմ այդ հարցը:

Տ.Մ.– Այդպես եղավ: Այդպիսի դեպքերում հիշում

եմ Սևակի այն տողը, որտեղ ասում է. «Ամեն մի կրակոց հետադարձ հարված ունի»: Կամ նման մի բան:

Հ.Ա.– Քո կյանքում երբևէ գործած ո՞ր արարքն է տանջում քեզ մինչև հիմա:

Տ.Մ.– Կան այդպիսի արարքներ: Այդ արարքներիս համար եկեղեցում ծնկաչոք մեղանչել եմ:

Հ.Ա.– Դու էլ Համո Սահյանի նման սխալ օգտագործեցիր «մեղանչել» բառը…

Տ.Մ.– Այո… Համո Սահյանի նման… Հաճախ է այդ բառը սխալ գործածվում մեզանում… Ծնկաչոք մեղա եմ եկել եկեղեցում… Էլի ու էլի պիտի մեղա գամ:

Հ.Ա.– Բարդույթներ ունե՞ս:

Տ.Մ.– Ես ինքս ինձ դրսից նայելու, դրսից որակավորելու հատկություն չունեմ: Եթե որևէ մեկն ինձ փորձում է բարդույթներ վերագրել, դա իր գործն է: Ինքսիմ տեսանկյունից որևէ բարդույթ չունեմ: Իմ ունեցածը պարզույթ է` երբեմն հեշտ ընկալելի, երբեմն` դժվար` ինքս ինձ համար և ոչ թե ուրիշիտեսանկյունից: 

Հ.Ա.– Մի 25 տարի առաջ իմ նույն հարցին էլ ես պատասխանել` ոչ… Քեզ համարո՞ւմ ես նախապաշարմունքների գերի մարդ (օրինակ, 47 տարեկանումշատ էիր վախենում մահից, որովհետև Սևակը, Մինասը այդ տարիքում էին զոհվել: 20 տարի է անցել, դրա համար եմ ինձ թույլ տալիս քեզ հիշեցնել այդբանը):

Տ.Մ.– «Նախապաշարմունքների գերի» արտահայտությունը սրա տակ ենթադրվող զգացողությունների համար շատ է թանձր, գուցե և` քիչ կոպիտ: Իհարկե, ես մտքով, զգացումներով հարաբերվում եմ այն մյուս իրականության կամ իրականությունների հետ: Դրանց մասին խոսելը լավ բան չէ: Միայնասեմ, որ մի օր, երբ կարդում էի Յոհաննես Բրամսին նվիրված մի գիրք, դեմ առա գրքի ավստրիացի հեղինակի այն արտահայտությանը, թեարվեստագետի համար իրեն զբաղեցնող գեղարվեստական իրականությունը (գեղարվեստական գործը) նույնքան իրական է, որքան ապրվողիրականությունը: Ես գրեթե ամեն օր եմ լինում այն մյուս իրականության մեջ այս էլ քանի տարի: Եթե ստույգ գիտես երկրորդ իրականության գոյությունը, չես կարող հնարավոր չհամարել առավել բարձր իրականությունների գոյությունը, որոնց մասին, ասացի, խոսելը մի բան չի: Չէ՞…

Հ.Ա.– Մահից վախենո՞ւմ ես:

Տ.Մ.– Մահի՞ց… (Երկար լռություն)… Կարճ ժամանակ առաջ Միքելանջելո Անտոնիոնին մահացավ: Նա ասում էր. «Մահը վիճակագրական տվյալ է»: Ուզումեմ այս հարցի պատասխանն այսքանով ավարտել… Չէ, մինչ այդ պիտի ասեմ… Չէ… Այսքանը ճիշտ է. «Մահը վիճակագրական տվյալ է»: Այս հարցն էլթողնենք: Նախորդի մասին էլ պիտի ասեի` այս հարցն էլ թողնենք: Նախորդի նախորդի մասին էլ նույնը պիտի ասեի: Սրանք թողնելու հարցեր են. ուրեմն, պատասխանս` երևի, Անտոնիոնին ճիշտ է:

Հ.Ա.– Մի ժամանակ հրապուրված էիր մասոնության, կաբալայի վերաբերյալ գրականությամբ: Ինչպե՞ս կարելի է դա հասկանալ:

Տ.Մ.– Առհասարակ հետաքրքրասեր եմ… Մանավանդ, բաների նկատմամբ, որոնք դժվարամատչելի են հատկապես մի մարդու համար, որ սովետի միջովէ անցել, գաղտնալսումների, շշուկների, կասկածների միջով: Սա իմ բացատրությունն է: Բայց գուցե կա նաև դրսի մարդու բացատրությունը, որն ավելիլավ է տեսնում իբրև հոգեբան, սոցիոլոգ և այլն… Ի վերջո, երբ խոսում ենք մասոնության մասին, դրա մեջ կան Պուշկինը, Բեթհովենը և նման ուրիշմեծություններ… Մերոնց մասին էլ ահագին բան կռահել եմ, նկատի ունեմ մեզ հետ ապրող հայ… Ասել եմ մի անգամ, հարցերիդ մեկի կապակցությամբ, որկարևորում եմ սթափությունը, սթափ հայացքով շուրջը նայելու կարողությունը… Ցավում եմ, որ կաբալան պետք եղած չափով չկարողացա ճանաչել, դրախորքերը մտնել: Բորխեսի մի դասախոսությունը այս նյութի մասին իմ իմացածների շարքում լավագույնը մնաց: Երբեմն ինձ գրավում է շեքսպիրյանՄակբեթի աշխարհը: Այնտեղ ես ինձ զգում եմ պատրանքներից զերծ մի իրականության մեջ: Այո… Այսքանը…

Հ.Ա.– Ասում են` արվեստագետը պետք է եսասեր լինի` իր ներսի եղածը փայփայելու, զարգացնելու, անաղարտ պահելու և մարդկությանը, Աստծունվերադարձնելու համար: Դու եսասե՞ր ես… 

Տ.Մ.– Ես եսասեր եմ այնքան, ինչքան ամեն մարդ է եսասեր: Եսասիրության ախորժակով բռնկված մարդիկ ոչ արվեստագետների շրջանում ևս ինչքանուզես կան: Ես չգիտեմ որն է սրանց` արվեստագետի և ոչ արվեստագետի միջև եղած տարբերությունը եսասիրության տեսանկյունից: Իմ առնչությամբես օբյեկտիվ չեմ կարող վերլուծել այս հարցը:

Հ.Ա. – Ինձ թվում է` բոլոր ճշմարտություններից եթե ոչ ամենաճշմարիտը, գոնե ամենագեղեցիկը մարդու սեփական ճշմարտությունն է: Կարծո՞ւմ ես, արդյոք, որ արվեստագետը պետք է համոզված լինի միայն մեկ ճշմարտության մեջ` ի՛ր ճշմարտության:

Տ.Մ.– …182-րդ էջ… (Տեղից վեր է կենում)… Սպասիր… Թուղթն էլ դրել եմ… (Վերցնում, բացում է ինչ-որ մի գրքի էջը)… Ահավասիկ: (Երկար թերթում է գիրքը` ետ-առաջ, ետ-առաջ, կենտրոնացած ընթերցում է, զանգահարում են` հեռախոսը չի վերցնում)… Իոսիֆ Բրոդսկին իր հարցազրույցներից մեկում (չէ, սա72-րդ էջում է) ասում է.

«Պոեզիան անվստահության լավագույն դպրոցն է»: Այս արտահայտությունն իբրև իրականություն ես ամեն օր եմ ապրում իմ աշխատանքի մեջ: Հնարավոր է, որ այս անվստահության դժվարին ճանապարհը, իհարկե, ի՛ր և, իհարկե, միայն ի՛ր կամ գեղարվեստական երկի՛ պահանջած, միայն նրապահանջած ճշմարտությանը հասնելու դժվարին, տառապալի փորձն է: Գեղարվեստական գործը կենդանի մարմին ու շունչ է մարդու պես, և որպեսզիայդ մարմինը իրապես կենդանի լինի, պետք է իր պորտով կապված լինի այս մեծ, համապարփակ շարժումներին, ինչպես բնությունը, ինչպես մարդը: (Եթե այդ կապից զուրկ է, ուրեմն կենդանի գործ էլ չէ, կենդանի գեղարվեստական մարմին չէ): Հետևաբար, նա, իհարկե, ունի նաև ի՛ր ճշմարտությունը, որկարող ես կոչել նաև շնչառություն, կարող ես կոչել ներդաշնակություն:

Երբեմն գեղարվեստական գործը կայանալու ընթացքին քեզնից լավ գիտի թե՛ իր ճշմարտությունը, թե՛ այդ ճշմարտությունը ձևակերպելուարտահայտչամիջոցները: Հնարավոր է, նա ինձնից ավելի մոտ է այն ճշմարտությանը, որի մեջ երկուսս էլ կուզենայինք ապրել:

Հ.Ա. – Եթե ապրած լինեիր բազմաստվածության շրջանում, ո՞ւմ կդասեիր ավելի բարձր` երա-

ժիշտների՞ն, թե՞ որևէ Աստծու: Իսկ գերագույն գլխավոր Աստծո՞ւն…

Տ.Մ.– Ապոլլոնը աստված չէ՞ր…

Հ.Ա. – Եթե Աստված չլիներ, կհորինեի՞ր Աստծուն, արդյոք: Քո պատասխանի բոլոր տարբերակների դեպքում պիտի տամ հաջորդ հարցը` ինչո՞ւ: 

Տ.Մ.– Նախ` ես հավատացյալ եմ և այս տեսակ հարց չեմ ընդունում: Որովհետև հավատքի էությունը որևէ ռացիոնալ վերլուծության ենթակա չէ: Հնարավորէ, որ դու իմ հավատքի համար ռացիոնալ բացատրություններ գտնես, բայց ինքս դա չեմ կարող անել (ՙդու՚ որ ասում եմ, նկատի ունեմ քեզ կամ որևէմեկին): Նկատի ունեցիր, որ այս հարցով մտնում ենք նուրբ անձնական զգացումների ոլորտ: Եվ այստեղից հեշտ դուրս գալու համար ասեմ` մեկը, որհնչյուններով, բառերով, գույներով գեղարվեստական կենդանի մարմին ստեղծելու փորձ ունի, գիտի, որ իր արած աշխատանքին մասնակցող մի ուժ կա: Այդ ուժը ոչ կարող ես հնարել, հորինել, ոչ էլ նրան հավատալչհավատալու կասկած ունենալ:

Հ.Ա. – Վաղն ամբողջ աշխարհը հրաժեշտ կտա Պավարոտիին: Հարգանքի տուրք մատուցելով նրա հիշատակին` այստեղ հարմար եմ գտնում վերհիշելնրա մի խոսքը. «Ես երջանիկ մարդ եմ, որովհետև հասել եմ այն ամենին, ինչ երազել եմ: Եվ դեռ ավելիին»: Ասում է` դեռ ավելիին` պատկերացնո՞ւմ ես…

Դու երջանի՞կ մարդ ես քեզ համարում:

Տ.Մ.– Այս պարագային պիտի հիշեմ Եղիշե Չարենցին. …Շնորհակա~լ եմ, Տե՛ր, այն ամենի համար, Որ տվեցիր դու ինձ կյանքում իմ խեղճ.–Պավարոտիինէլ` ողորմի…

Հ.Ա.– Դու ներողամիտ մարդ ես: Ո՞րն է եղել քո կիրառած ամենածանր պատիժը որևէ մեկի նկատմամբ: Եվ ի՞նչ ես մտածում այսօր այդ մասին: 

Տ.Մ.– Ես երբևէ որևէ մեկին չեմ փորձել պատժել: Աշխարհը լցված է պատժիչներով: Ես հանգիստ կարող եմ դրանով չզբաղվել: Ես վերջացնել գիտեմ: Առանց բարկության, առանց չարանալու: Հնարավոր է, թվա, թե վերջացնելուց հետո դեռ ինչ-որ բան կարող է շարունակվել (խոսքը մարդկայինհարաբերությունների մասին է): Իրականում շարունակվողն արտաքին կիրթ պահվածքն է, վերջանալիքը վերջացած է, կտրվելիքը` կտրված: Ես ներքինվճիռներ ունեմ, որ շատ ավելի զորեղ են ինձանից: Եղել է, որ իմ վճիռների ձեռքին տանջվել եմ ինքս, բայց դրանք իրականացվել ու մնացել են անխախտ: Այդ որոշումներս ինձնից զորեղ են եղել միշտ:

Հ.Ա. – Իսկ ինձ կարո՞ղ էիր ներել քեզ այսքան «մերկացնելու, կողոպտելու, անպատվելու» համար:

Տ.Մ.– Մեր զրույցի ընթացքում մի քանի անգամ ուզեցի ասել` շնորհակալ եմ քեզ, որ այսքան կարևորություն տվիր ինձ էլ, իմ խոսքին էլ: Կողոպտված չեմ, մերկացած չեմ, անպատվված չեմ… Խոսք ու զրույց եղավ, որ եթե քեզ բավարարեց, ուրախ եմ: Իհարկե, կուզեի, որ մեր զրույցների մեջ երաժշտությունը, երաժշտության հետ կապված հարցերն ավելի լինեին: Դրանց մասին խոսելն ինձ համար և՛ ավելի հեշտ էր, և՛ բնական:

Բայց այս այսպես եղավ: Երևի, ես էլ մի երաժիշտ պիտի փնտրեմ, իրեն հարցեր տվողը ես լինեմ: Մեծ հաճույքով հարցազրույց կանեի Անդրեյ Վոլկոնսկուհետ:

Հ.Ա. – Ես էլ մեծ հաճույքով կսղագրեի:

Տ.Մ.– Բարի:

Հ.Ա. – Ավելացնելու բան ունե՞ս մեր այս զրույցին:

Տ.Մ.– Չէ~… Վերջացա՛վ:

Հ.Ա.– Չգիտեմ` ընթերցողներին ինչպես, բայց մեր զրույցն ինձ լիուլի բավարարեց: Շնորհակալություն:

 ԿՈՄԻՏԱՍ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.– Ես ուզում եմ հասկանալ Կոմիտասին: Կոմիտաս սիրում եմ երեխա ժամանակից: Հայկական ռադիոն էր Վրաստանումգտնվող հեռավոր, խուլ մեր գյուղ հասցնում նրա երգերը: Պատանի տարիքիս, երբ ամառային դպրոցական արձակուրդներին ամիսներով հյուր էի լինումպապիս, տատիս տանը (200-250կմ հեռու էին մեզնից ապրում), ժամերով չէի կտրվում նրանց ձայնապնակներից, քոքում էի պատեֆոնն ու տրվում «Հոյ, Նազան իմ յարը», «Քելե, Սաթո», մյուս երգերի (Վաղարշակ Սահակյանի անզուգական կատարումները) վայելքին: 9-րդ դասարանում Թբիլիսիի հայկականռադիոժամին պատվերով համերգին խնդրել էի հնչեցնել «Անտունին»: Եվ մինչև այսօր լսում եմ Կոմիտաս և ընկնում ինքնամոռացության գիրկը: Կարդում եմ Կոմիտաս: Եվ նրա մասին: Բայց, ինձ թվում է, դեռ չգիտեմ Կոմիտասի իրական արժեքը: Խնդրում եմ, այս զրույցն այնպես անենք, որ եսհնարավորինս խորությամբ ըմբռնեմ Կոմիտաս երևույթը:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ– Անմիջապես պատասխանում եմ: Դու ուզում ես, որ մենք համակ հիացումի զգացումը թողած` Կոմիտաս հասկանալու մտքի՞նտրվենք, այդ երևույթը բացատրող բառերի՞ն տրվենք: Իբրև պրոֆեսիոնալ երաժիշտ` ես, իհարկե, կարող էի գեղեցիկ վերլուծումներ անել, սիրելիերաժշտությունը հասկանալի դարձնել:

Ամբողջ խնդիրն այն է, որ սիրելը հենց ինքը հասկանալն է: Ամենալավ հասկանալը հենց սիրելն է:

Ես Կոմիտաս տարիներով եմ վերլուծում, միևնույն է, իմ սերն իր հանդեպ, իր երաժշտության հանդեպ շատ ավելին է, քան իմ վերլուծած-հասկացածը: Իհարկե, իմ վերլուծական փորձը օգնել է ինձ սիրելու առավել խոր շերտեր ձեռք բերել, հիանալու նոր արժեքներ նկատել: Միևնույն է, Կոմիտաս սիրողնիմ մեջ ավելի զորավոր է, քան նրան «հասկացողը»: Գեղարվեստական մարմին քրքրող հմուտ վերլուծաբաններ մեջտեղ եկան, եղավ անալիտիկստրուկտուրալիզմ, ստրուկտուրալ վերլուծության փայլուն աշխատանքներ եղան, օրինակ, գրականության ասպարեզում… 

Կարծում ես, գեղեցիկը սիրելու մեր կարողությունը իր տեղը զիջե՞ց հասկանալուն: Ասում են, որ նկարիչ Մատիսն ամենից շատ վախենում էր իրնկարները դիտող մանուկների քննադատությունց, հասկանու՞մ ես:

Հ.Ա.– Ինչպե՞ս ընթացավ հայերեն չիմացող պատանուց մինչև հայ երգի հայր դառնալու նրա ճանապարհը:

Տ.Մ.– Կոմիտասը հանձնարարությամբ աշխարհ եկած մարդ էր:

Հ.Ա.– Երկնայի՞ն հանձնարարությամբ…

Տ.Մ.– Չեմ կարող ասել` որտեղ են շնորհում այդ կոչումը, բայց նա այդ կոչումով էր եկել: Այդ պարագային հասկանալ իր գոյության առեղծվածնամբողջությամբ` նույնն է, թե տրամաբանության դաշտ բերել հանճարի դրսևորումները: Դրանք պատճառահետևանքային կապերով չեն բացատրվում, դրանք մեծ առեղծվածներ են: Եվ հաճախ ինքը` այդ ճակատագրին արժանացած հանճարն անգամ չգիտի կամ չունի դրա մատչելի տրամաբանականհիմնավորումը: Կոմիտասն անշեղորեն իրագործել է իր ծրագիրը, ամբողջ ուժով տրվել է իր գործին:

Հ.Ա.– Ի՞նչ արեց Կոմիտասը:

Տ.Մ.– Ինչ որ արեց Կոմիտասը` եկավ հաստատելու, որ հայն ունի իր սեփական երաժշտությունը:

Այդ արեց բանահավաքի իր աշխատանքով, գիտական վերլուծություններով, կատարողական արվեստով` իբրև երգիչ և իբրև խմբավար և, ի վերջո, իբրևկոմպոզիտոր: Նա հայ կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիրն է: Առ այսօր ամեն հայ երաժշտի համար նա կողմնորոշիչ դեր է խաղում: 

Հ.Ա.– Իսկ ի՞նչ է, մի քանի հազարամյա ժողովուրդը մինչ այդ չունե՞ր իր երաժշտությունը կամ կասկա՞ծ կար, որ ունի:

Տ.Մ.– Կար ժողովրդական երաժշտական բանահյուսությունը, կար հոգևոր երգը եկեղեցու ներսում: Սակայն այս ամենը կոմպոզիտորական արվեստի«անձնագիր» չուներ: Դա զարգացման հուն գրեթե չունեցող ազատ տարերք էր: Մանավանդ, ժողովրդական երաժշտական բանահյուսության ևաշուղական արվեստի պարագայում: 

Քեզ ծանո՞թ է Զյուսքինդի «Պարֆյումեր» վեպը… Այդ գրքի հերոսն ի՞նչ արեց: Իհարկե, մինչ այդ բուրմունքներ աշխարհում կային: Սակայն դրանքկանոնակարգված չէին: Անուն չունեին: Աստիճանավորում չունեին: Կարճ` գիտակցված չէին: Ահա այս գիտակցելը կարևոր խնդիր է նաև երաժշտությանպարագայում, ինչը որ Կոմիտասն արեց: Սա է:

Հ.Ա.– Որո՞նք էին նրա գործի անհրաժեշտության ազդակներն ու հիմքը:

Տ.Մ.– 1969-ին Կոմիտասի ծննդյան 100-ամյակն էր նշվում: Մի օր Կոմիտասի աշակերտներից մեկը` Միհրան Թումաճյանը ինձ տարավ «Երևան»հյուրանոցի իր սենյակը և պատմեց, թե իր երիտասարդության տարիներին պոլսահայ իրականության մեջ ի~նչ զարթոնք էր ապրում մեր ազգայինինքնագիտակցությունը, արվեստի գրեթե բոլոր ճյուղերում այդ զարթոնքն իր արտահայտությունն ստացել էր, միայն երաժշտությունը չկար:

Այս բնագավառում շփոթի ու անորոշության մեջ էինք: Կոմիտասը եկավ, և մենք երաժշտությամբ նույնպես ճանաչեցինք ինքներս մեզ: Մեր ոգևորությանըչափ չկար: Թումաճյանն ինձ այսքանը պատմեց: Ավելացնեմ, որ միայն Պոլսում չէ, սկզբունքորեն ամենուրեք էինք մենք երաժշտության բնագավառումշփոթի ու անորոշության մեջ: Երբ Կոմիտասը չկա, օտարածին երգեր են հնչում, ու մենք չգիտենք` որն է մերը, որը` օտարը: Դրանք` օտարածին երգերը, զբաղեցնում են մեզ: Լավ են անում: Այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք այդ հյուր մեղեդիներին մեր գլխին թագավոր չենք կարգել: Շփոթի ուանորոշության ժամանակահատվածում մեզանում հայտնված օտար մեղեդիներից մեկն է այսօրվա Հայաստանի պետական օրհներգը: Կոմիտասչունեցած, Կոմիտաս չճանաչած, ասեմ այսպես` դեռ իր Կոմիտասին չունեցած երաժշտական մշակույթի խոտորմունք է այն: Կարծում եմ, մեր այն այրերը, որոնք որոշեցին այս մեղեդու այսօրինակ կարևորությունը, Կոմիտաս չէին ճանաչել առնվազն: Այս մեղեդին կարող էր հայտնվել մեզանում և այդքանկարևորվել, եթե չիմանայինք, որ հայն ունի իր սեփական երաժշտությունը: Եվ իտալական մեղեդին կարող էր դառնալ հայոց օրհներգը այդ պարագայումմիայն: Ահա թե ինչ անհրաժեշտությամբ եկավ Կոմիտասը: Քանի ինքը չկա, այս տեսակ սխալներ են լինելու: Սա միայն մեկ օրինակն է այն բանի, թե ինչազդակով եկավ: Ազդակի մասին այսքանն ասելուց հետո, ի վերջո, հարցնենք ինքներս մեզ` եթե մեր այսօրվա օրհներգը սա է, Կոմիտասիառաքելությունը հասկացա՞նք… Այն, ինչի մասին հիմա խոսում ենք, կոմիտասագիտության մեջ վաղուց իրենց պատասխանն ստացած հարցեր են: Դուուզում ես այս ամենի մասին մի անգամ էլ իմ բերանի՞ց լսել: Կոմիտասագիտությունն այս հարցերը մեկնելիս, իրոք, փայլուն էջեր է գրանցել:

Հ.Ա.– Ուղղակի քո մտածողությունը հետաքրքիր է, և մեծ երևույթներին մի անգամ էլ քո հայացքով նայելը օգտակար է, քո գնահատականները, ձևակերպումները գեղեցիկ ու ինքնատիպ են գրեթե միշտ:

Տ.Մ.– Եթե այդպես է, անցնենք հաջորդ հարցին: 

Հ.Ա.– Մեր մի զրույցում ասացիր` Կոմիտասը բերեց հայ երգը, հայ նվագը բերին ուրիշները… Պարզիր, ավելի մանրամասնիր, ի՞նչ է դա նշանակում: Երգիմեղեդին ու նվագը միասին չե՞ն ծնվում:

Տ.Մ.– Ես իմ ասելիքը հստակ չեմ ձևակերպել մեր այն զրույցում: Կոմիտասի թողած ժառանգության մեջ երգը ավելի մեծ տեղ ունի, քան գործիքայիներաժշտությունը: Այս է: Նվագի, գործիքային երաժշտության բնագավառում, հատկապես սիմֆոնիկ երաժշտության մեջ մեծ է Ալեքսանդր Սպենդիարյանիհիմնարար դերը:

Հ.Ա.– Խոսք ու մեղեդի, բառ ու երգ… Գեղջուկ բառից ու մեղեդուց նա ինչպե՞ս կարողացավ ստեղծել ազնվական երաժշտություն:

Տ.Մ.– Ազնվականությունը իբրև ներունակ հատկություն, գոյություն է ունեցել, ուրեմն, այդ երգերի բառ ու մեղեդու մեջ: Կոմիտասը դրանք հղկել է` առավելցայտուն դարձնելով տիպականը, ընտիրը: Նա հավատարիմ է մնացել այդ գեղջուկ երգի տառին ու ոգուն և դրանք չի տարել երաժշտական շուկա ուերաժշտական սալոն, այդ երգերով հայ կոմպոզիտորական դպրոցի հիմքն է դրել:

Դրանք բարձրացրել-հասցրել է արվեստի վերին ոլորտ: Հռիփսիմեի վանքը ազնվական կերտվածք չէ՞: Գոշավանքի խաչքարը նույնը չէ՞: Նույնը չէ՞Աղթամարի եկեղեցին: Անտիկ շրջանի հունահռոմեական մշակույթի թվային-ռացիոնալ մտածողությունը յուրացրած հայ ձևակառուցողական միտքը իրարտահայտությունը պիտի գտներ նաև կոմիտասյան հնչյունային ներդաշնակության մեջ` հայ ժողովրդական երգը կոմպոզիտորական, ասել է թե, բարձրագույն հղկվածության արվեստ բերելիս: Հա:

Հ.Ա.– Կոմիտասն իր սրինգով ապշեցրել է եվրոպական դահլիճները, դա հարյուր տարի առաջ էր:

Բայց այսօր էլ երաժշտական մեծ Եվրոպան խոնարհվում է նրա պարզ երգերի առաջ: Ես դա իմ

աչքով եմ տեսել Փարիզում ու Ռիգայի Դոմյան տաճարում, լսել Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի դասախոս Սերգեյ Սիգիտովից, մերերաժիշտներից և, բնականաբար, քեզնից, բազմիցս:

Տ.Մ.– Կոմիտասի հնչյունների պարզության տակ անսովոր մի աշխարհ կա` չափազանց ինքնատիպ: Դա պարզության խաղ չէ: Պարզության ոճավորումչէ: Դրան հասնելը շատ շատերի համար ձգտում և երազանք կարող է լինել: Խորքի ու պարզության համատեղումը հաճախ ներկա է իր գործերինախնական տարբերակների մեջ անգամ: Ռոբերտ Աթայանը Կոմիտասի հատորները կազմելիս առաջին հատորի հավելվածի մեջ է տեղավորել«Օրորը»: Մի քանի պարզ հնչյունների նվագակցության մեջ Կոմիտասը ձայնային այնպիսի անսպասելի համադրություններ է ստեղծել, որոնց, թերևս, կհանդիպեիր նախաբախյան շրջանի իտալացի կոմպոզիտոր Ջեզուալդոյի գործերում: Կոմիտասյան խորքի ու պարզության համատեղմանանսովորությամբ մի գործ ևս լսել եմ տարիներ առաջ, և դրա հեղինակը, կզարմանաս, 20-րդ դարի ավանգարդ երաժշտության մեջ մեծ անուն ունեցողՋոն Քեյջն է: Այդ գործը ջութակի ու դաշնամուրի զուգանվագների փունջ էր: Տարիներ առաջ եմ լսել այս գործը: Սակայն առ այսօր հուզմունքով եմվերապրում այն զգացողությունս, որ Կոմիտասն այնքան էլ միայնակ չէ: Ահա կա Ջոն Քեյջի` անօրինակ խորքի ու պարզության, կարծես կոմիտասյանընտանիքին հարազատության հիմքով գոյացած այս գործը: Քեյջը տարբեր երկեր է ստեղծել և այս մեկն էլ ունի, ու սա, իհարկե, չի ծնվել առանց Արևելքճանաչելու: Չեմ կարծում, թե Քեյջը ծանոթ է եղել Կոմիտասի երգերին:

Այս պարագան առավել նշանակալի է դարձնում Քեյջ-Կոմիտաս կապի բովանդակությունը: Ես չեմ պնդում, թե որևէ ընդգծված և իր ամբողջականպատկերն ունեցող զուգահեռ գոյություն ունի Քեյջի և Կոմիտասի միջև: Ասում եմ, որ միայն մեկ անգամ եմ լսել կոմիտասյան խորքի ու պարզությանհամաձուլվածքով գրված մի գործ, և դա Քեյջի` հիշածս գործն էր:

Հ.Ա.– Սերգեյ Սիգիտովի հետ զրույցում տարիներ առաջ դուք երկուսով այն միտքը հայտնեցիք, թե աշխարհի երաժշտության զարգացմանժամանակակից միակ ուղին Կոմիտասի ուղին է: Աշխարհը դեռ պիտի հանգի նրա ուղուն ու մեթոդին: Ավելի ստույգ, Սիգիտովն ասաց այս միտքը, իսկդու ուրախացար և գլխի շարժումով հավանություն էիր տալիս նրա խոսքերին: Այն ժամանակ ձայնագրեցի ձեր երկխոսությունը, զարմացա, վերահարցրեցի այդ մասին, հրապարակեցի, բայց, մեղքս ինչ թաքցնեմ, լավ չհասկացա այս թեզը: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեիր այդ միտքը այսօր, այդզրույցից գրեթե 20 տարի անց:

Տ.Մ.– Առհասարակ, սովետական տարիներին մենք աշխարհի երաժշտությունը չափում էինք` հենվելով մեր ունեցած աղքատիկ տեղեկությունների վրա: Գոնե ես այսօր այդպիսի հայտարարություն չէի անի: Այսօրվա երաժշտական աշխարհը չափազանց հարուստ է տարբեր երևույթներով:

Ես այդ պրոցեսների, զարգացման ուղղությունը ցուցանող մեկը չեմ համարում ինձ: Այսօրվա երաժշտության համաշխարհային զարգացման միտումներիմեջ, որոնք չափազանց շատ են, ինձ համար նկատելի է Արևելք-Արևմուտք երաժշտական փոխներթափանցման բեղմնավոր ուղին:

Գիտեմ Արևմուտքի դպրոցի կոմպոզիտորների, որոնց երաժշտության մեջ արևելյան մտածողությունը օրիենտալիզմի էկզոտիկ արտահայտություն չէ, խորապես յուրացված ստեղծագործական սինթեզման կարևոր բաղադրամաս է: Այս մտածողությունը բավական մեծ տարածում ունի այսօր ևհատկապես` Միացյալ Նահանգներում: Կոմիտասը մշտապես ներկա է այն երաժշտական մտածողության, կոմպոզիտորական արվեստիզարգացումների սահմանագծին, ուր իրար են հանդիպում երաժշտական Արևելքն ու երաժշտական Արևմուտքը: Եթե այսօր Կոմիտասն առավելնկատելի ներկայություն, ավելի ծանոթ դեմք լիներ միջազգային երաժշտական շրջանակներում, ապա հատուկ կլիներ նրա տեղն ու դերը հիշածսմիտումները զարգացնող կոմպոզիտորների ու նրանց երաժշտությունը լսող ունկնդիրների համար: Նկատի ունենանք, որ այս պարագայում Կոմիտասիանունից ներկայացվող իր գործերի «մշակումները» ոչ թե օգնում են նրա իրական արժեքի գնահատմանը, այլ ուղղակիորեն վնասում են: Այսՙմշակումների՚ մեջ որևէ շփման եզր չկա Արևելք-Արևմուտք սինթեզման ճանապարհով ընթացող կոմպոզիտորական մտածողության հետ: Այս«մշակումները» միայն խանգարում են Կոմիտասի իրական դիմանկարը ճանաչելուն: 

Հ.Ա.– Ո՞րն է Կոմիտասի գաղտնիքն ու խորհուրդը: Հարցս, գուցե, ինչ-որ չափով կրկնվում է, բայց կարող է նոր երանգ ավելացնել քո պատասխանի մեջ:

Տ.Մ.– Հողի ծնունդ է Կոմիտասը, միաժամանակ, ներդաշնակական իր կատարելությամբ, թվում է, ունակ է ներհյուսվելու տիեզերական շերտերին:

Ես մտածում եմ, որ ինչպես եգիպտական բուրգերն են երկխոսության մեջ տիեզերական չափ ու տարածությունների հետ, այնպես էլ կոմիտասյաններդաշնակություններն են համաձայնեցված այստեղից վեր ու հեռու գործող ճշգրտությունների հետ: Սիրում եմ խորհել այն իրողության մասին, որ այդներդաշնակությունները աբստրակտ արժեքներ չեն, այլ հայ բառ ու բանի, հայ արմատի ծնունդ են:

Հ.Ա.– Ինչո՞ւ ծավալուն երկեր չստեղծեց հանճարեղ երաժիշտը:

Տ.Մ.– Կոմիտասի մեծածավալ երկը «Պատարագն» է: Ինքը այն համարում էր անավարտ գործ: Ձեռնարկեց ՙԱնուշ՚ օպերան: Կիսատ մնաց: Այնպես որ, մեծ կտավի գործերը խորթ չեն եղել նրան: Կոմպոզիտորական դպրոցի հիմք դնելն ինքնին չափազանց մեծ գործ է: Այստեղ հղկվում է ժողովրդականբանահյուսություն-կոմպոզիտորական արվեստ փոխհարաբերությունը: Միաձայնությունից բազմաձայնություն երկնելու սկզբունքն է գոյացվում: Եվայսպես երաժշտական լեզվամտածողության հիմքն է դրվում: Այդ դերով հանդես եկած կոմպոզիտորները իրենց առաքելությունը ներկայացրել են փոքրերաժշտական ձևերով, և դա բնական է:

Հ.Ա.– Այդպիսի գանձ ունենալով` իսկապե՞ս մեր արդի երաժշտությունը չի հետևում Կոմիտասի ավանդույթներին: Այդ մասին դու բազմիցս ես խոսել(բանավոր ու գրավոր) դառնացածությամբ: Տ.Մ.– Չէ, հիմա այդ կռիվը չունեմ: Եթե ամբողջ սովետահայ երաժշտությունը մեծ կամ փոքր ժանրի մի ութ-տասը արժեքավոր գործ ստեղծել է, դրանք բոլորն էլ կոմիտասյան երաժշտության ակունքից ու հունով են եկել:

Հ.Ա.– Դու հավատո՞ւմ ես այն գեղեցիկ ու տխուր լեգենդին, թե Կոմիտասը խելագարվել է հայոց եղեռնի պատճառած վշտից:

Տ.Մ.– Իր խելագարության հետ կապված հարցերը չէի ուզենա քննարկել:

Հ.Ա.– Ֆրանսահայ հոգեվերլուծաբան Հելեն Փիլարյանն ինձ ասել է, որ Կոմիտասը չէր խելագարվել, այլ երբեմն-երբեմն գիտակցության մթագնումներ էրունենում, մնացած ժամանակ նրա ուղեղը պայծառ էր: Փիլարյան գիտնականը ուսումնասիրել էր Կոմիտասի հիվանդության պատմությունը և եկել այնեզրակացության, որ նրան հնարավոր էր բուժել, եթե հայ համայնքը, մեծահարուստները ավելի ուշադիր լինեին ու Կոմիտասին տեղավորեին փարիզյանբարձրակարգ կլինիկայում:

Տ.Մ.– Հիվանդության հետ կապված փաստաթղթերին ծանոթ չեմ: Այն, ինչ ես մտածում եմ այս հարցի շուրջ, ինձ իրավունք չեմ վերապահումբարձրաձայնելու: Ես հոգեբույժ չեմ, ոչ էլ հոգեբուժարանով անցած մեկը: Հոգեբուժարանում նրան այցելած իր մտերիմների հուշագրություններին եմծանոթ միայն: Հնարավոր եմ համարում իր խախտված լինելը: Հնարավոր է, որ եղել է նաև այդ տիկնոջ ասածի պես: Ճիշտը մի անգամ ևս «Լոռվահորովելը», «Քաղհանը» լսելն է:

Հ.Ա.– Խազերի գաղտնիքի կորստով ի՞նչ կորցրինք: Այսօր կիրառական նշանակություն կարո՞ղ էին ունենալ խազերը: Միջնադարյան շա՞տ մեղեդիներունենք, որ անմատչելի են մեզ` խազերը չիմանալու պատճառով:

Տ.Մ.– Կորցրեցինք արժեքներ երաժշտական: Անանց արժեքներ: Իր կորցրածը գիտակցողի հոգեբանությամբ հիմա պիտի դառնանք ու հարցնենք` ի՞նչանել: Չգիտեմ, երբևէ կհաջողվի՞ մեզ վերականգնել կորցրածը: Մենք մեր կորուստների հետ, կարծես թե, համակերպվելուն ենք դատապարտված: Ունեցածն է պետք պահել: Եթե նիշը կենդանացնելու կարողությունը չենք կորցրել, հաղորդակից ենք նրա տրամաբանությանը, այն կվերարտադրենք: Եթե նիշը կենդանացնելու եղանակը չգիտենք, բայց մեզ հայտնի է նրա տրամաբանությունը, այդ կնշանակի, որ ամեն ինչ կորած չէ: Եթե խազերը կորելեն, լավագույնը պետք է համարել մեր ճանաչած նմանօրինակ տաղերը, շարականները կենդանի պահելը ոչ թե նիշերի ձևով, այլ կենդանի հնչողությամբ: Մեզանում քանի՞ երաժիշտ կա, որոնց երաժշտական հիշողության մեջ ապրում են այդ տաղերը, որոնք հասու են այդ տաղերի տրամաբանությանը: Պատկերացնո՞ւմ ես, եթե մի օր խազի գաղտնիքը գտնվի, ու փորձենք երգել, պիտի ունենա՞նք այն մարդը, որ խազի ներսում պարունակվածը երգելուհոգեբանությունը պահպանած լինի իր մեջ: Նիշը կենդանի ձայն դարձնող մարդը պիտի լինի՞: Կարծում եմ, այսօրվա մեր խնդիրը այս մարդուն չկորցնելնէ: Իսկ դրա վտանգը կա, ցավոք…

Հ.Ա.– Երբ որևէ օտարերկրացու ես ներկայացնում Կոմիտասին, բնականաբար, երկար-բարակ չես բացատրում: Մեկ բառով, մեկ նախադասությամբինչպե՞ս կորակեիր նրան:

Տ.Մ.– Առաջին բնութագրումս այն է, որ եղել է հոգևորական: Լինել հոգևորական` նշանակում է էությամբ լինել անտիարտիստ (թեև արտիստն իր ներսումծփում էր), հեռու մնալ մակերեսի գեղեցկախոսություններից, իր ստեղծածը նկատել իբրև զուգահեռ արժեք հավատի ներանձնական ապրումին:

Հ.Ա.– Մեր ժողովուրդն ունի՞ երկրորդ Կոմիտաս ծնելու անհրաժեշտությունը:

Տ.Մ.– Մեսրոպ Մաշտոցն ինչքա~ն ժամանակ է, որ կա: Երկրորդ Մեսրոպ Մաշտոցի կարիքը եղա՞վ: Թող Կոմիտասը նույնքան տարի գոյություն ունենա, թող այդքան ժամանակ անցնի իր ծննդից, և երբ այդ հարցը առաջանա, նույն պատասխանն է ունենալու, ինչ Մեսրոպ Մաշտոցի պարագային. ահա, ունենք այդ հարցի պատասխանն այսօր:

Զրույցը վարեց Հովհաննես Այվազյանը