Բլեյք . Թոմաս Սթեռնս Էլիոթ

Ներկայացնում ենք ամերիկացի բանաստեղծ Թոմաս Սթեռնս Էլիոթի «Բլեյք» (1921) հոդվածը «Սրբազան անտառ» ժողովածուից։ 

Աղբյուրը՝ T. S. Eliot, Hamlet and His Problems, Sacred Wood, 1921: 

I 

Եթե հետևենք Բլեյքի մտածողությանը դրա բանաստեղծական զարգացման մի քանի փուլերի ընթացքում, ապա անհնար է նրան համարել նաիվ, ցնորված մարդ, գերկիրթ մարդկանց ցնորված սիրելի: Տարօրինակությունն անհետանում է, իսկ բացառիկությունը կարծես դառնում է այնպիսին, որը բնորոշ է ողջ մեծ պոեզիային. այն կարելի է գտնել (ոչ ամենուր) Հոմերոսի և Էսքիլոսի, Դանտեի և Վիյոնիմոտ, ավելի խորը չափով ու բազմահմուտ ձևով այն առկա է Շեքսպիրի երկերում, ինչպես նաև այլ ձևով՝ Մոնտենի և Սպինոզայի մոտ: Այս սոսկ բացառիկ ազնվությունը վախեցնում է աշխարհում, որը շատ է վախենում ազնիվ լինել: Սա մի ազնվություն է, որի դեմ ընդվզում է ամբողջ աշխարհը, քանզի այն տհաճ է: Բլեյքի պոեզիան ունի մեծ պոեզիայի տհաճությունը: Ոչ մի բան, որ կարելի է անվանել հիվանդագին, ոչ նորմալ կամ արատավոր, ոչ մեկը այն օրինակներից, որոնք վկայում են դարաշրջանի հիվանդությունը, չունի այս որակը, ունեն միայն նրանք, որոնք պարզեցման ինչ-որ արտասովոր աշխատանքի արդյունքում ցույց են տալիս մարդկային հոգու էական թուլությունը կամ ուժը: Եվ այս ազնվությունը երբևէ չի կարող գոյություն ունենալ առանց մեծ տեխնիկական կատարման: Բլեյք-մարդու հարցը հանգամանքների հարց է, որոնք հնարավոր դարձրին այս ազնվությունը նրա երկերում, հանգամանքներ, որոնք հաստատում են այդ ազնվության սահմանները: Նպաստավոր պայմանները հավանաբար ներառում են հետևյալ երկուսը. վաղ տարիքից սովորելով ձեռքի աշխատանք՝ նա ստիպված չէր որևէ այլ գրական կրթություն ձեռք բերել, բացի նրանից, որը ցանկանում էր, կամ սովորել հանուն այլ պատճառների, բացի նրանցից, որ համընկնում էին նրա ցանկանությունների հետ. և այն, որ համեստ փորագրիչի համար հանրային-լրագրողական գործունեությունը փակ էր:

Այսինքն՝ չկար որևէ բան, որ կարող էր շեղել նրան իր հետաքրքրություններից կամ նվազեցնել այդ հետաքրքրությունները. ո՛չ ծնողների կամ կնոջ հավակնությունները, ո՛չ հասարակության նորմերը, ո՛չ հաջողության հրապույրները. նա ո՛չ էլ ստիպված էր նմանակել ինքն իրեն կամ որևէ մեկին: Ահա այս հանգամանքներով և ոչ թե իր ենթադրյալ ոգեշնչմամբ և ինքնակամ կրթությամբ է պայմանավորված նրա անաղարտությունը: Նրա վաղ բանաստեղծությունները ցույց են տալիս այն, ինչ պետք է ցույց տան հանճար տղայի բանաստեղծությունները՝ յուրացման ահռելի ուժը: Այսպիսի վաղ բանաստեղծությունները, ինչպես սովորաբար ենթադրվում է, անհաջող փորձեր չեն անելու մի բան, որ վեր է երեխայի կարողություններից. դրանք, այն դեպքում, երբ երիտասարդ գրողը իսկապես ընդունակ է, ըստ ամենայնի բավականին հասուն և հաջող փորձեր են անելու աննշան ինչ–որ բան: Այդպես էլ Բլեյքի դեպքում, նրա վաղ շրջանի բանաստեղծությունները տեխնիկապես հիանալի են և դրանց ինքնատիպությունը ռիթմի ազատության մեջ է: Ուսումնասիրության արժանի են «Էդուարդ Երրորդ» անավարտ դրամայի տողերը: Սակայն այնքան զարմանալի չէ նրա սերը որոշ եղիսաբեթականների հանդեպ, որքան նրա մերձությունը սեփական դարաշրջանի լավագույն երկերին: Ինչպես Քոլլինզը, նա ասես տասնութերորդ դարից է: «Մուսաներին» բանաստեղծությունը տասնութերորդ դարի գործ է՝ դինամիկան, հավասարակշռությունը, շարահյուսությունը, բառերի ընտրությունը –

Նվաղուն լարերը հազիվ են շարժվում

Ձայնն արհեստական է, հնչյունը՝ աղքատ։

(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)

Սա Գրեյի և Քոլլինզի ոգով է, սա պոեզիա է, որի լեզուն ենթարկվել է արձակի կարգին: Բլեյքը մինչև քսան տարեկանը միանշանակորեն ավանդական է: Այսպես, Բլեյքի որպես պոետի նորամուտը նույնչափ սովորական է, որքան Շեքսպիրի նորամուտը: Հասուն շրջանի գործերում նրա ստեղծագործական մեթոդը այնպիսին է, ինչպիսին որ է մյուս պոետների մոտ: Նա վերցնում է գաղափար (զգացում, պատկեր), մշակում է, ավելացնելով և ընդլայնելով, հաճախ փոխում է իր հանգը և հաճախ վարանում է վերջնական ընտրության հարցում^[1]: Գաղափարը, իհարկե, պարզապես գալիս է, բայց հետո այն ենթարկվում է երկարատև մշակման: Առաջին փուլում Բլեյքը զբաղված է խոսքային գեղեցկությամբ, երկրորդ փուլում նա առերևույթ թվում է նաիվ, իսկ իրականում՝ հասուն մտածող: Միայն այն ժամանակ, երբ գաղափարները դառնում են ավելի անբռնազբոս, բխում են ավելի ազատ և պակաս վերամշակված, մենք սկսում ենք տարակուսել դրանց ծագման առնչությամբ, կասկածել, որ դրանք բխում են ավելի մակերեսային աղբյուրից: «Անմեղության և փորձի երգերը» և «Ռոսսետիի ձեռագրի» բանաստեղծությունները պատկանում են մի մարդու, որը խորապես հետաքրքրված է մարդկային հույզերով ու դրանց ճանաչմամբ: Հույզերը ներկայացված են անչափ պարզեցված և վերացական ձևով: Այս ձևը կրթության դեմ արվեստի, և լեզվի շարունակական վատթարացման դեմ բանաստեղծի հավերժական պայքարի լուսաբանումն է:  

Կարևոր է, որ արվեստագետը մեծապես կրթված լինի իր արվեստում, սակայն հասարակության սովորական գործընթացները, որոնք սահմանում են կրթությունը սովորական մարդու համար, ավելի շուտ խոչընդոտում և ոչ թե օգնում են արվեստագետի կրթությանը: Քանի որ այդ գործընթացները հիմնականում բաղկացած են անդեմ գաղափարների ձեռքբերումից, որոնք մթագնում են այն, ինչ մենք կանք կամ այն, ինչ զգում ենք, ինչ մենք իրականում ցանկանում ենք և ինչը իսկապես գրգռում է մեր հետաքրքրությունը: Իհարկե, ձեռք բերված փաստացի տեղեկատվությունը չէ, որ վնասակար է, այլ այն ուղղադավանությունը, որով կարող է պարտադրվել գիտելիքի կուտակումը: Թեննիսոնը վառ օրինակ է պոետի, որը գրեթե ամբողջությամբ համակված է մակաբուծական կարծիքներով, գրեթե ամբողջությամբ ձուլված է իր միջավայրին: Բլեյքն ընդհակառակը գիտեր, թե ինչն է իրեն հետաքրքրում, ահա ինչու, նա ներկայացնում է միայն էականը, միայն այն, ինչն ըստ էության, կարելի է ներկայացնել, և ինչը մեկնության կարիք չունի: Եվ քանի որ նա չէր շեղվում, չէր վախենում և զբաղված էր սոսկ ճշգրիտ հաստատմամբ, նա հասկանում էր: Նա մերկացած էր և տեսնում էր մարդուն մերկացած, սեփական բյուրեղի կենտրոնից: Նա ավելի հիմնավոր պատճառ չուներ կարծելու, թե Սվեդենբորգն ավելի աբսուրդային է, քան Լոկը: Նա ընդունեց Սվեդենբորգին, բայց, ի վերջո, մերժեց նրան սեփական պատճառներից ելնելով: Նա ամեն ինչին մոտենում էր տիրող կարծիքներից անկախ մտքով: Նա չուներ վերամբարձություն, որը հատուկ է մեծ անհատականությանը: Եվ հենց սա էլ սարսափեցնում է նրա մեջ:   

II

Բայց եթե չկար ոչինչ, որ կշեղեր նրան անկեղծությունից, մյուս կողմից, կային այն վտանգները, որոնց ենթակա է մերկացած մարդը: Նրա փիլիսոփայությունը, ինչպես իր տեսիլքները, ինչպես իր ինտուիցիան, ինչպես իր տեխնիկան, իրենն էին: Եվ, ըստ այդմ, նա հակված էր կարևորելու դա ավելի շատ, քան արվեստագետը պիտի դա անի, և սա է, որ դարձնում է նրան էքսցենտրիկ և հակված անձևությանը:

Բայց ամենից շատ, կես գիշերային փողոցներում ես լսում եմ 

Թե ինչպես երիտասարդ պոռնիկի անեծքը

Պայթեցնում է նորածին երեխայի արցունքը,

Եվ ժանտախտով պատուհասում ամուսնական մեռելակառքը 

(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)

– Սա մերկ տեսիլք է:

Սերը գոհացում է փնտրում միայն ինքն իր համար,

Գերում է ուրիշին հանուն իր ցնծության, 

Ուրախանում, երբ ուրիշը հանգիստն է կորցնում

Եվ թեպետ դրախտում, բայց դժոխք է կառուցում։

(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)

– Սա մերկ դիտարկում է, իսկ «Դրախտի և Դժոխքի ամուսնությունը»` մերկ փիլիսոփայություն: Սակայն Բլեյքի մոտ հազվադեպ հանդիպող պոեզիայի և փիլիսոփայության ամուսնությունները այնքան էլ ուրախ չեն:

Նա, ով ուզում է լավություն անել ուրիշին, պետք է դա անի բոլոր մանրուքներում:

Ընդհանուր բարիքը սրիկայի, կեղծավորի և շողոքորթի արդարացումն է,

Քանզի Արվեստն ու Գիտությունը կարող են գոյություն ունենալ բացառապես եթե կազմակերպված են ամեն մի մանրուքում:

(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)

Ինչ–որ մեկին կթվա, թե ձևը հաջող չէ ընտրված: Դանտեից և Լուկրետիուսից փոխառված փիլիսոփայությունը թերևս այնքան էլ հետաքրքիր չէ, բայց այն պակաս է վնասում ձևին: Բլեյքը չուներ ձևի այն միջերկրական շնորհը, որը գիտի փոխառել, ինչպես որ Դանտեն փոխառեց հոգու մասին իր տեսությունը. Բլեյքը պետք է ստեղծի թե՛ փիլիսոփայություն, թե՛ պոեզիա: Բլեյքի գծանկարները նույնպես քննադատվում են նման անձևության համար: Այս թերությունը, իհարկե, առավել ակնհայտ է երկար բանաստեղծություններում, կամ ավելի շուտ, բանաստեղծություններում, որոնց կառուցվածքը կարևոր է: Հնարավոր չէ գրել շատ երկար բանաստեղծություն՝առանց առավել անանձնական տեսակետ ներկայացնելու կամ այն տարբեր կերպարների միջև տրոհելու: Սակայն երկար բանաստեղծությունների թույլ կողմն անշուշտ այն չէ, որ դրանք չափազանց տեսանողական են, աշխարհից չափազանց հեռու, այլ այն, որ Բլեյքը չէր տեսնում այդ խնդիրը՝ չափազանց տոգորված լինելով գաղափարներով: 

Մենք վերաբերվում ենք Բլեյքի փիլիսոփայությանը այն նույն հարգանքով (և գուցե Սեմյուել Բաթլերի փիլիսոփայությանը ևս), ինչ հանճարեղ ինքնաշեն կահույքի նմուշին: Մեզ հիացնում է մարդը, որը ստեղծել է այդ ամենը տան շուրջը գտած ավելորդ իրերի բեկորներից: Անգլիան ծնել է բազմաթիվ այսպիսի հնարամիտ Ռոբինզոն Կրուզոներ, բայց իրականում մենք այնքան էլ հեռու չենք մայրցամաքից կամ սեփական անցյալից, որպեսզի զրկենք մեզ մշակույթի առավելություններից, եթե ցանկանանք:

Մենք հանուն զվարճանքի կարող ենք մտածել՝ արդյոք Եվրոպայի հյուսիսի համար ընդհանրապես և Բրիտանիայի համար մասնավորապես արդունավետ չէր լինի ունենալ ավելի երկար կրոնական պատմություն: Իտալիայի տեղական աստվածությունները ամբողջությամբ չեն ոչնչացվել քրիստոնեությամբ և չեն արժանացել թզուկային ճակատագրի, ինչպես մեր տրոլներն ու փիքսիները: Վերջիններս սաքսոնական գլխավոր աստվածությունների հետ գուցե ինքնին մեծ կորուստ չէին, սակայն դրանք դատարկ տեղ թողեցին, և գուցե մեր դիցաբանություն հետագայում ավելի աղքատացավ՝ բաժանվելով Հռոմից: Միլթոնի երկնային և դժոխային ոլորտները ընդարձակ են, սակայն այս աղքատ կահավորված սենյակները լցված են ծանրակշիռ դիալոգներով. այստեղ որևէ մեկը կարող է նշել պուրիտանական դիցաբանությունը և պատմական նվաղությունը: Մինչդեռ Բլեյքի գերբնական տարածությունների, ինչպես նաև այնտեղ բնակվող ենթադրյալ գաղափարների առնչությամբ մենք չենք կարող մշակութային իմաստով որևէ մեկնություն տալ: Դրանք արտացոլում են տարօրինակությունը, էքսցենտրիկությունը, որը հաճախ հատկանշում է ռոմանական ավանդույթից դուրս գտնվող գրողներին և որը Առնոլդի պես քննադատը, անշուշտ, կկշտամբեր: ՍակայնԲլեյքիներշնչանքիհամարդրանքէականչեն:  

Բլեյքը օժտված էր մարդկային բնությունը խորապես ընկալելու կարողությամբ, լեզվի և լեզվի երաժշտության հիասքանչ ու ինքնատիպ զգացումով և հալյուցինատիվ տեսողության ձիրքով: Եթե այս ամենը վերահսկվեր անաչառ բանականության, ողջախոհության և գիտական օբյեկտիվության հանդեպ հարգանքով, նրա համար ավելի լավ կլիներ: Այն, ինչ պահանջում էր նրա հանճարը և ինչը, ցավոք, պակասում էր այդ հանճարին, ընդունված և ավանդական գաղափարների շրջանակն էր, որը կկանխեր նրան սեփական փիլիսոփայությանը անձնատուր լինելուց և կկենտրոնացներ նրա ուշադրությունը բանաստեղծի խնդիրների վրա: Մտքի, հույզերի և տեսանումների խառնաշփոթն այն է, ինչ մենք գտնում ենք այնպիսի աշխատության մեջ, ինչպիսին է «Այսպես խոսեց Զրադաշտը». և սա անշուշտ ռոմանական արժանիք չէ: Դիցաբանության, աստվածաբանության և փիլիսոփայության համակենտրոնացումը պատճառներից մեկն է, թե ինչու Դանտեն դասական է, իսկ Բլեյքը՝ զուտ հանճարեղ պոետ: Մեղքը, թերևս, ինքնին Բլեյքինը չէ, այլ այն միջավայրինը, որը չկարողացավ ապահովել նրան այն ամենով, ինչն անհրաժեշտ էր այսպիսի պոետին, գուցե հենց այդ հանգամանքներն են հարկադրել նրան հորինել, գուցե պոետը փիլիսոփայի և դիցաբանի կարիք է ունեցել, չնայած ամեն բան հասկացող Բլեյքը կարող էր բոլորովին չհասկանալ շարժառիթները:

Թարգմանությունը անգլերենից՝ Անահիտ Վարդանյան

^[1] Ես չգիտեմ, թե ինչու մսյո Բերժեն իր «Ուիլյամ Բլեյք» աշխատության մեջ անվերապահորեն պնդում է [Pierre Berger. William Blake: Mysticisme et Poésie. Paris, 1907. Թարգմանված է անգլերեն. by Daniel H. Conner. (London, 1914)], որ “son respect pour l’esprit qui soufflait en lui et qui dictait ses paroles l’empêchait de les corriger jamais.” («Հարգանքից այն Ոգու հանդեպ, որը շնչում էր նրա մեջ և թելադրում նրան իր բառերը, նա երբեք դրանք չէր ուղղում»): Դոկտոր Սեմփսոնը Բլեյքի իր օքսֆորդյան հրատարակության մեջ [The Lyrical Poems of William Blake, text by John Sampson. Oxford, Clarendon Press, 1905] մեզ հասկանալ է տալիս, որ Բլեյքի կարծիքով իր ստեղծագործությունների մեծ մասը ինքնաբուխ է, բայց նկատում է, որ Բլեյքի «կոմպոզիցիայի հանդեպ բծախնդիր հոգատարությունը համատարած երևում է անմշակ պահպանված բանաստեղծություններում՝ շարունակական փոփոխություններ, վերադասավորություններ, ջնջումներ, հավելումներ և շրջումներ»: