Ֆրիդրիխ Շլայերմախեր. Հերմենևտիկայի ներածություն

Ներկայացնում ենք դրվագներ գերմանացի փիլիսոփա, աստվածաբան, թարգմանիչ, հերմենևտիկայի հիմնադիր Ֆրիդրիխ Շլայերմախերի (1968–1834) «Հերմենևտիկայի ներածություն» զեկույցից (1832), որում շարադրված են տվյալ գիտակարգի նրա ըմբռնման հիմնադրույթները։

Աղբյուրը՝ Schleiermacher, Hermeneutik und Kritik, Suhrkamp, Frankfurt am Main, 1977.

1․ Հերմենևտիկան, որպես հասկացման արվեստ դեռևս գոյություն ունի ոչ ընդհանուր իմաստով, այլ մի շարք առանձին հերմենևտիկաների տեսքով։

1․ Միայն հասկացման արվեստ, ոչ հասկացման շարադրանք։ Վերջինս կլիներ կարդալու և գրելու արվեստի հատուկ մաս, որը կախված կլիներ միայն ընդհանուր սկզբունքներից։

Հերմենևտիկան, եթե հետևենք հայտնի ստուգաբանությանը, դեռևս ֆիքսված նշանակություն ունեցող խիստ գիտական տերմին չէ․ ա) սեփական մտքերը ճիշտ շարադրելու արվեստ, բ) ուրիշի մտքերը որևէ երրորդ մեկին ճիշտ փոխանցելու արվեստ, գ) ուրիշի մտքերը ճիշտ հասկանալու արվեստ։ Գիտական հասկացությունը վերաբերում է երրորդին, որը գտնվում է առաջինի և երկրորդի միջև։

2․ Բայց ոչ միայն օտար լեզվի դժվար տեղերին։ Ծանոթությունը առարկայի և լեզվի հետ ավելի շուտ ենթադրվում է։ Եթե առկա են երկուսն էլ, ապա այդ տեղերը դժվարություն կառաջացնեն միայն այն պատճառով, որ անհասկանալի էին նաև ավելի դյուրինները։ Միայն գեղարվեստական հասկացումն է մշտապես ուղորդում խոսքը և գիրը։

1․ Սովորաբար հավատացել են, թե հետևելով ընդհանուր սկզբունքներին կարելի է հիմնվել մարդկային առողջ բանականության վրա։ Բայց այդ դեպքում հետևելով առանձին հանգամանքներին կարելի է հիմնվել առողջ զգացողության վրա։

Ընդհանուր հերմենևտիկայի տեղը դժվար է մատնանշել։

1․ Երկար ժամանակ այն համարվել է տրամաբանության կցորդ, բայց հենց որ հրաժարվեցին տրամաբանության ամեն կիրառությունից, այդ բանը դադարեց։ Փիլիսոփան հակված չէ հաստատել այդ տեսությունը, քանի որ ինքը հազվադեպ է ցանկանում հասկանալ, մինչդեռ համարում է, որ ինքը պիտի անհրաժեշտաբար հասկացվի։

2․ Մեր պատմության շնորհիվ փիլիսոփայությունը դարձել է պոզիտիվ ինչ-որ բան։ Ահա ինչու մոտեցումը հերմենևտիկային սոսկ դիտարկումների հանրագումար է։

Հավելում։ Ինչպես տեսակով, այնպես էլ լեզվապես հատուկ հերմենևտիկան սոսկ դիտարկումների հանրագումար է և չի բավարարում ոչ մի գիտական պահանջի։

Առաջ մղել հասկացումը առանց գիտակցելու (կանոնները) և դիմել դրանց միայն առանձին դեպքերում կնշանակի գործել անհամարժեքորեն։ Հարկավոր է միավորել այս երկու տեսակետերը, եթե անհնար է հրաժարվել դրանցից։ Դա տեղի ունի երկակի փորձի միջոցով։ 1) Այնտեղ, որտեղ թվում է, թե մենք գործում ենք ամենաանարվեստ ձևով, հաճախ գոյանում են անսպասելի դժվարություններ, որոնց լուծման հիմքերը ընկած են ավելի վաղ տեքստերում։ Այսպիսով, ամեն բան ստիպում է մեզ ուշադիր լինել նրա նկատմամբ, ինչը կարող է լուծման հիմք լինել։ 2) Եթե մենք ամենուր գործում ենք համաձայն արվեստի կանոնների, ապա ի վերջո հանգում ենք կանոնների անգիտակից կիրառության՝ չխախտելով արվեստի կանոնները։

3․ Քանի որ խոսելու և (համապատասխանաբար) հասկանալու արվեստները հակադրված են, իսկ խոսքը կազմում է սոսկ մտածողության արտաքին կողմը, հերմենևտիկան հարկ է հասկանալ արվեստի հետ կապի մեջ, հետևաբար՝ փիլիսոփայորեն։

Բայց հաշվի առնելով, որ մեկնելու արվեստը կախված է կոմպոզիցիայից և ենթադրում է այն։ Զուգահեռականությունը, սակայն կայանում է նրանում, որ այնտեղ, ուր խոսքը անարվեստ է, հասկացվելու համար այն հեևմենևտիկայի կարիք չունի։

4․ Խոսքը միջնորդավորում է մտածողության համընդհանրությունը և այստեղից պարզ է դառնում հռետորիկայի և հերմենևտիկայի փոխադարձ պատկանելությունը և դրանց ընդհանուր հարաբերությունը դիալեկտիկային։

1․ Իհարկե, խոսքը մտածողության միջնորդություն է նաև առանձին մարդու համար։ Մտածողությունը ավարտուն է դառնում ներքին խոսքում, և այդքանով խոսքը ինքը կայացած միտքն է։ Բայց այնտեղ, որտեղ մտածողը անհրաժեշտ է համարում ֆիքսել իր համար որևէ միտք, այդտեղ գոյանում է նաև խոսքի արվեստը, նախնականի փոխակերպությունը, որից հետո անհրաժեշտ է դառնում մեկնությունը։

2. Հերմենևտիկայի և հռետորիկայի փոխադարձ պատկանելությունը կայանում է նրանում, որ հասկացման ամեն գործողություն խոսելու գործողության շրջում է, երբ գիտակցվում է, թե ինչ միտք է ընկած խոսքի հիմքում։

3․ Այդ երկուսի կախվածությունը դիալեկտիկայից այն է, որ իմացության ամեն կայացում կախված է երկուսից էլ (խոսքից և հասկացումից)։

Հավելում։ Այսպես, ընդհանուր հերմենևտիկան պատկանում է ինչպես քննադատությանը, այնպես էլ քերականությանը։ Բայց քանի որ առանց այս երեքի ոչ միայն անհար է իմացության հաղորդումը, այլև դրա հաստատումը, իսկ ամեն ճիշտ մտածողություն հանգում է ճիշտ խոսքի, հարկ է այդ երեքը կապել դիալեկտիկայի հետ։

[․․․]

5․ Ինչպես որ ամեն խոսք ունի երկակի հարաբերություն լեզվի ամբողջությանը և իր ստեղծողի մտածողության ամբողջությանը, այդպես էլ ամեն հասկացում բաղկացած է երկու պահերից՝ խոսքի հասկացումից, որպես խոսքից դուրս բերված և խոսքի հասկացումից, որպես մտածողի մեջ եղած փաստի։

1․ Ամեն խոսք ենթադրում է արդեն տրված լեզու։ Իհարկե, այս պնդումը կարելի է շրջել և ոչ միայն բացարձակորեն առաջին խոսքի հարաբերությամբ, այլև հետագա ողջ պրոցեսի, քանի որ լեզուն գոյանում է միայն խոսելու շնորհիվ․ բայց հաղորդումն ամեն դեպքում ենթադրում է լեզվի համընդհանրություն, այսինքն՝ դրա որոշակի իմացություն։ Եթե անմիջական խոսքի և հաղորդման միջև ինչ-որ բան սեպվում է, այսինքն՝ ծագում է խոսքի արվեստ, ապա մասամբ դա կապված է մտահոգության հետ, որ լսողին լեզվի մեր կիրառության մեջ ինչ-որ բան օտար մնաց։

2․ Մտածողությունը նախորդում է ամեն խոսքի։ Սա ևս կարելի է շրջել, բայց հաղորդման առնչությամբ այն մնում է ճշմարիտ, քանզի հասկացման արվեստը սկսվում է միայն մտածողության առաջխաղացման մեջ։ 

Առանց բառերի միտքը դեռ ավարտուն և պարզ չէ։ Բայց քանի որ հերմենևտիկան տանում է մտածված բովանդակության հասկացման, իսկ մտածված բովանդակությունը իրական է միայն լեզվի միջոցով, հերմենևտիկան այսպիսով հիմնվում է քերականության՝ որպես լեզվի իմացության վրա։ Եթե մենք դիտարկենք մտածողությունը լեզվական հաղորդման գործողության մեջ, ապա չենք գտնի այդ պրոցեսի մեջ ոչ մի այլ միտում բացի նրանից, որը ցույց է տալիս բոլորի համար ընդհանուր իմացությունը։ Այսկերպ բացահայտվում է հերմենևտիկայի և քերականության ընդհանուր հարաբերությունը դիալեկտիկային որպես իմացության միասնության մասին գիտությանը։ Այնուհետև ամեն խոսք հասկացվում է տվյալ պատմական հանրության կյանքի կամ իր պատմության իմացության հիման վրա։ Իսկ պատմության գիտությունը էթիկան է։ Բացի այդ լեզուն ունի իր բնական կողմը․ և մարդու ոգու տարբերությունները պայմանավորված են մարդու ֆիզիկական սկզբունքով և երկրի մարմնով։ Հետևաբար հերմենևտիկան արմատավորված է ոչ միայն լեզվի մեջ, այլև ֆիզիկայի։ Իսկ էթիկան և ֆիզիկան հղում են մեզ դիալեկտիկային, որպես իմացության միասնության գիտությանը։

3․ Այս առումով ամեն մարդ մի կողմից այն տեղն է, որտեղ տվյալ լեզուն ստանում է ուրույն ձև և մարդկային խոսքը կարելի է հասկանալ միայն լեզվի ամբողջականությունից ելնելով։Մյուս կողմից մարդը մշտապես զարգացող ոգին է և նրա խոսքը կարելի է մեկնել որպես հոգևոր զարգացման փաստ, որը գործակցում է ուրիշ փաստերի հետ։

[․․․]

6․Հասկացումը սոսկ այս երկու պահերի (քերականական և հոգեբանական) փոխներթափանցումն է։

1․ Մենք չենք հասկանա խոսքը որպես ոգու փաստ, քանի դեռ չենք հասկացել այն որպես լեզվական նշանակում, քանի որ լեզվի մեջ արմատավորված լինելը կազմավորում է ոգին։

2. Խոսքն անհասկանալի է նաև որպես լեզվի կազմավորում, եթե չի հասկացվում որպես ոգու փաստ, որովհետև ոգու մեջ է հիմնավորված ամեն անհատական ազդեցություն լեզվի վրա, որը կայանում է խոսքի միջոցով։

7․  Երկու պահերն էլ լիովին հավասարազոր են, և անարդար կլիներ քերականական մեկնությունը համարել ավելի ցածր, իսկ հոգեբանականը՝ ավելի բարձր։

1․ Հոգեբանականը ավելի բարձր է, եթե մենք դիտարկում ենք լեզուն որպես միջոց, որով առանձին մարդը հաղորդում է իր մտքերը, քերականականը այդ դեպքում սոսկ նախորդող դժվարությունների վերացումն է։

2․ Քերականականը ավելի բարձր է, եթե մենք դիտարկում ենք լեզուն որպես բոլոր անհատների մտածողությունը պայմանավորող, իսկ առանձին մարդուն՝ որպես լեզվի և խոսքի տեղը, որպես ընդամենը այն, որի մեջ այն հայտնակերպվում է։ Այդ դեպքում հոգեբանական մեկնությունը լիովին ստորադաս է, ինչպես և առանձին մարդու գոյությունն ընդհանրապես։

1․ Այս երկակիությունից ինքնաբերաբար բխում է կատարյալ նույնությունը։

[․․․]

8․ Խնդրի լուծումը բացարձակ կլինի այնժամ, երբ յուրաքանչյուր կողմը մշակված լինի այնպես, որ հակառակ կողմի մշակումը ոչինչ չխախտի արդյունքի մեջ, կամ, եթե յուրաքանչյուր կողմ, լինելով մշակված առանձին, լիովին փոխարինի մյուսը, որն իր հերթին կպահանջի ոչ պակաս բծախնդիր մշակում։

1․ Այս երկակիությունն անհրաժեշտ է անգամ եթե յուրաքանչյուր կողմ փոխարինում է մյուսը համաձայն 6-րդ կետի։

2․ Յուրաքանչյուր կողմ կատարելության է հասնում այն ժամանակ, երբ ավելորդ է դարձնում մյուսը և իր ներդրումն ունի դրա կառուցման մեջ, քանզի լեզուն կարելի է սովորել միայն հասկանալով կենդանի խոսքը, իսկ մարդու ներքին աշխարհը, ինչպես և հակազդելու նրա եղանակը իրենց հերթին կարող են հասկացվել նրա խոսքի միջոցով։

9․ Մեկնությունն արվեստ է:

1․ Յուրաքանչյուր կողմն ինքնին։ Քանզի երկուսն էլ ինչ-որ վերջավոր և անվերջ որոշարկվածի կառուցումն են։ Լեզուն անվերջ ինչ-որ բան է, որովհետև յուրաքանչյուր տարր որոշարկելի է մյուսների կողմից հատուկ եղանակով։  Նույնը վերաբերում է նաև հոգեբանական կողմին։ Քանզի անհատականի ամեն հայեցողություն անվերջ է։ Եվ արտաքին ազդեցությունները մարդու վրա ասիճանաբար անվերջ պակասող են։ Այդպիսի կառուցումը չի կարող տրվել կանոնների շնորհիվ, որոնք իրենց մեջ են կրում իրենց կիրառության հաստատունությունը։

2․ Եթե քերականական կողմը հնարավոր լիներ ավարտել առանձին, ապա կպահանջվեր լեզվի կատարյալ իմացություն, իսկ մյուս դեպքում մարդու լիակատար իմացություն։ Երկուսն էլ չեն կարող լինել, այնպես որ հարկ է մեկից անցնել մյուսին, իսկ ինչպես անցնելու կանոններ չկան։

[․․․]

10․ Այդ արվեստի հաջող գործարկումը հիմնվում է լեզվական տաղանդի և առանձին մարդու իմացության տաղանդի վրա։

1․ Առաջին տաղանդի տակ մենք հասկանում ենք ոչ թե օտար լեզու սովորելու դյուրինությունը, քանզի մայրենի և օտար լեզվի միջև տարբերությունը այս պահին չի քննվում, այլ լեզվի կենդանիությունը, համաբանության և տարբերության զգացումը և այլն։ Կարող է թվալ, թե Հռետորիկան (քերականությունը) և հերմենևտիկան այսկերպ պիտի մշտապես միասին լինեն։ Սակայն, ինչպես հերմենևտիկան նաև այլ տաղանդ է պահանջում, հռետորիկան (քերականությունը) իր հերթին ունի իր, հերմենևտիկայից տարբեր լեզվական տաղանդը։ Լեզվական տաղանդը, իհարկե, նրանց երկուսի համար ընդհանուր է, սակայն հերմենևտիկական ուղղությունը կառուցում է այն հռետորիկայից (քերականությունից) տարբեր եղանակով։

2․ Մարդկային իմացությունն այստեղ առավելապես համընկնում է մտքերի բաղադրման սուբյեկտիվ տարրի հետ։ Նույնքան քիչ են այդ պատճառով միասին հերմենևտիկան և մարդու գեղարվեստական պատկերումը։ Սակայն հերմենևտիակական սխալների մեծ մասը ծագում է այդ տաղանդի (մարդու գեղարվեստական պատկերման) բացակայությունից կամ դրա կիրառության բացակայությունից։

3․ Որքան որ այդ տաղանդները (հայտնի չափով) բնական ընդհանուր ձիրքեր են, այնքան էլ ընդհանուր ձիրք է հերմենևտիկան։ Որևէ կողմից թույլ լինելը նշանակում է լինել նաև ապաշնորհ, և մյուս կողմը կարող է օգնել միայն ընտրել մյուս կողմից այն, ինչը չի հաջողվել ուրիշներին։

Հավելում։ Գերազանց տաղանդը պահանջվում է ոչ միայն բարդ դեպքերի համար, այլև նրա համար, որ երբեք կանգ չառնեն անմիջական նպատակի առաջ (առանձին տաղանդի), այլ ավելի շուտ ամենուր երկու ուղղությունների նպատակները հետապնդելու համար, հմմտ․ 8 և 9 կետերը։

[․․․]

11․ Ամեն խոսք իսկույն չի դառնում մեկնության առարկա։ Որոշ խոսքերի արժեքը մեկնության համար զրոյական է, իսկ որոշներինը՝ բացարձակ է․ շատերի տեղը այդ երկու կետերի արանքում է։

1․ Զրոյական արժեք ունի այն, ինչը չունի փաստացի հետաքրքրություն և նշանակություն չունի լեզվի համար։ Խոսքում են, որովհետև լեզուն պահպանում է իրեն միայն կրկնության շարունակականության մեջ։ Բայց այն, ինչը կրկնում է միայն արդեն եղածը, ինքնին ոչինչ է։ Բայց այդ զրոն բացարձակ ոչինչ չէ, այլ մինիմում։ Քանզի միայն նրա մեջ է զարգանում նշանակալին։

Մինիմումը գործնական ընդհանուր խոսքն է և սովորական կյանքի ամենօրյա զրույցը։

2․ Յուրաքանչյուր կողմի համար կա  մաքսիմում, մասնավորապես քերականական խոսքի համար, որը հիմնականում արգասավոր և նվազագույնս կրկնվող է՝ դասականը։ Հոգեբանական կողմից ամենաինքնատիպը և նվազագույնս սովորականը օրիգինալն է։ Բացարձակ է միայն այս երկուսի նույնությունը, հանճարեղը և նախատիպայինը լեզվի համար մտքերի սերման մեջ։

3․ Սակայն դասականը չպիտի լինի անցողիկ, այլ պիտի որոշարկի հետագա սերումը։ Այդպես էլ օրիգինալը։ Սակայն նաև բացարձակը (մաքսիմումը) չպիտի ազատ լինի ավելի նախնականի և ընդհանուրի կողմից որոշարկվելուց։

Հավելում։ Մաքսիմումի և մինիմումի միջև ընկածը ձգտում է երկուսից մեկին՝ ա) սովորականին, հարաբերական բովանդակազրկությանը և վայելուչ շարադրանքին, բ) հանճարեղությանը, լեզվի դասականությանը, որը կարող է չլինել օրիգինալ, և (մտքերի) կապակցման օրիգինալությանը, որը կարող է չլինել դասական։

[․․․]

12․ Եթե (մեկնաբանության քերականական և հոգեբանական) երկու կողմերն էլ կիրառեն ամենուր, ապա դրանք մշտապես տարբեր հարաբերության  մեջ են։

1․ Դա բխում է արդեն նրանից, որ քերականականորեն աննշանակալին կարող է չլինել նաև հոգեբանորեն աննշանակալի և հակառակը՝ ոչ ամեն աննշանակալիից է նշանակալին զարգանում երկու կողմերով հավասարաչափ։

2․ Հոգեբանական մինիմումի մեկնությունը կիրառվում է, երբ առարկայի օբյեկտիվությունը գերակշռում է։ (Սրան է դասվում) զուտ պատմությունը, առավելապես մանրամասները, քանզի ամեն համապատկեր սուբյեկտիվորեն երանգավորված է։ Էպոս։ Գործնական բանակցություններ, որոնք հավակնում են մտնել պատմության մեջ։ Ամեն դիդակտիկա խիստ ձևով։ Բոլոր այս դեպքերում սուբյեկտիվը կիրառվում է ոչ թե որպես մեկնության պահ, այլ դառնում է դրա արդյունքը։ Քերականականի մինիմում հոգեբանական մեկնության մաքսիմումի առկայությամբ՝ նամակներում, այն է՝ իսկական։ Դիդակտիկականի և պատմականի փոխհաջորդումը նրանց մեջ։ Քնարերգություն։ Բանավեճ։ 

Հավելում։ Հերմենևտիկական կանոնները պիտի ավելի շուտ դառնան դժվարությունների կանխարկման մեթոդ, քան դրանց վերացման տեղեկագիր։

[․․․]

13․ Մեկնության մեթոդի մեջ չկա այլ բազմազանություն բացի վերը նշվածից։

Օրինակ, զարմանալի տեսակետը, որ ծագել է Ն․ Կ․-ի պատմական մեկնության վերաբերյալ բանավեճից, իբր գոյություն ունեն մեկնության բազում եղանակներ։ Պատմական մեկնության հաստատումը սոսկ արդարացի հաստատումն է նորկտակարանային հեղինակների կապի իրենց դարաշրջանի հետ։ (Ժամանակային հասկացություն ռիսկային տերմինը)։ Բայց այն կեղծ է դառնում, հենց որ հերքում է քրիստոնեության ունակությունը ստեղծելու նոր հասկացություններ և ամեն բան բացատրելու արդեն առկայի միջոցով։ Պատմական մեկնության հերքումը արդար է, եթե հակադրված է միակողմանիությանը և կեղծ է, եթե հավակնում է համընդհանրության։ Բայց այդ դեպքում բանը հանգում է քերականական և հոգեբանական մեկնությունների հարաբերակցմանը, քանզի նոր հասկացությունները գոյանում են հոգեկան ինքնատիպ գրգիռներից։ 

2․ Նույնքան քիչ (բազմազանությունը գոյանում է), եթե պատմական մեկնությունը հասկացվում է լոկ որպես պատմական հանգամանքների իմացություն։ Չէ՞ որ այդ իմացությունը անգամ այդ մեկնությանը նախորդող ինչ-որ բան է, որովհետև օգնում է վերականգնել կապը հռետորի և սկզբնական լսողի միջև և, ինչպես հայտնի է, ճշտվում է նախապես։ 

3․ Այլաբանական մեկնություն։ Ոչ այլաբանության մեկնություն, որի մեջ փոխաբերական իմաստը միակն է, անկախ այն բանից ընկած է արդյոք հիմքում իրական ինչ-որ բան, ինչպես սերմնացանի առակի դեպքում, թե հորինված, ինչպես հարուստ մարդու մասին առակում։ Այլ այնպիսին, որի մեջ ուղիղ իմաստը մտնում է անմիջական համատեքստի մեջ, բայց ենթադրվում է փոխաբերական իմաստ։ Չի կարելի ազատվել նրանից ընդհանուր դրույթով, ըստ որի խոսքը կարող է ունենալ միայն Մեկ իմաստ, ինչպես սովորաբար ենթադրում է քերականությունը։ Չէ՞ որ ամեն ակնարկ արդեն երկրորդ իմաստ է, և նա, ով այն չի ընկալում, չնայած որ հետևում է ընդհանուր համատեքստին, բաց է թողնում խոսքի մեջ դրված իմաստներից մեկը։ Մյուս կողմից, նա, ով կգտնի ակնարկ, որը չկար խոսքի մեջ, մշտապես սխալ կմեկնի այն։ Ակնարկը գոյանում է, եթե մտքերի շարքի մեջ ներհյուսվում է ուղեկցող պատկերացումներից մեկը, որը, ինչպես կարծում են, նույնքան հեշտորեն կարող է գոյանալ նաև ուրիշ շարքի մեջ։

Սակայն ուղեկցող պատկերացումները ոչ թե պարզապես առանձին ու աննշան են, այլ ինչպես ամբողջ աշխարհը դրված են մարդու մեջ, թեկուզ որպես աղոտ ստվեր, բայց նրա կողմից մտածվում են որպես իրական։ Ահա ինչու գոյություն ունի տարբեր շարքերի զուգահեռականություն մեծի և փոքրի մեջ, այնպես որ յուրաքանչյուրի մոտ կարող է զուգորդություն ծագել մյուս շարքի տարրի հետ․ ֆիզիկականի և էթիկականի, երաժշտականի և գեղանկարչականի և այլ զուգահեռականություն։ Նրա վրա ուշադրություն արժե դարձնել այն ժամանակ, երբ փոխաբերական արտահայտություններն առիթ են ընձեռում դրա համար։ Բայց այն, որ այդպես վարվում էին նաև առանց առիթի, երբ Հոմերոս կամ Աստվածաշունչ էին կարդում, ունի իր ուրույն պատճառը։ Հոմերոսի և Հ․Կ․-ի դեպքում առաջինի (Հոմերոսի) եզակիության մեջ որպես հանրակրթական գրքի, իսկ Հ․Կ․-ի դեպքում որպես գրականությունից ընդհանրապես, որից քաղում էին ամեն բան։ Հավելենք դրան նաև երկուսի դիցաբանական բովանդակությունը, որը, մի կողմից, ունի իր շարունակությունը գնոմիկական գրականության մեջ, իսկ մյուս կողմից՝ պատմության։ Սակայն միֆի համար տեխնիկական մեկնությունը կիրառելի չէ, քանի որ դրա հիմունքը անհատական չէ և սովորական հասկացման տատանումը ուղիղ և փոխաբերական իմաստների միջև բավականին պայմանական է դարձնում այստեղ երկակիությունը։ – Ն․Կ․-ի դեպքում մի քիչ այլ է և դրա նկատմամբ մոտեցումը բացատրվում է երկու պատճառներով։ Նախ՝ նրա կապը Հին Կտակարանի հետ, որից բացատրության այդպիսի եղանակը փոխառված և տարածված էր սկզբնավորվող գիտական մեկնության վրա։ Երկրորդ, Հ․Կ․-ից ավելի առաջադեմ պատկերացմամբ, ըստ որի Սուրբ Ոգին գրքի հեղինակն է։ Չի կարելի դիտարկել Սուրբ Ոգին որպես ժամանակի մեջ փոփոխվող առանձին գիտակցություն։ Այստեղից էլ ամեն ինչում ամեն ինչ գտնելու հակումը։ Համընդհանուր ճշմարտությունները և առանձին որոշակի պատվիրանները բավարարում են այդ հակումը ինքն ըստ ինքյան, բայց առավել չափով առանձինը և աննշանը ափերից հանում են այն։

4․ Մենք այստեղ չենք կարող խուսափել հարցից, իսկ չարժե՞ արդյոք Սուրբ հոգու պատճառով այլկերպ դիտարկել Սուրբ Գիրքը։ Չարժե այդ դեպքում ակնկալել դոգմատիկական վճիռ աստվածաշնչության վերաբերյալ, քանզի այդ վճիռն ինքը պիտի հիմնվի մեկնության վրա։ Նախ՝ չարժե կանխասել առաքյալների գրավոր և բանավոր խոսքի միջև տարբերությունը։ Չէ՞ որ ապագա եկեղեցին պիտի կառուցվեր առաջինի վրա։

Բայց հենց այդ պատճառով պետք չէ այնուհետև կարծել, թե Գրերում ամբողջ քրիստոնեական աշխարհը անմիջական առարկա է։ Բոլոր Գրերը ուղղված են որոշակի մարդկանց և հետագայում կարող էին սխալ հասկացվել, եթե սխալ հասկացվեին նրանց կողմից։ Իսկ այդ մարդիկ չէին կարող ցանկանալ այլ բան, բացի նրանց մեջ որոշակիություն գտնելուց, քանզի ամբողջականությունը նրանց համար պիտի բաղադրվեր բազում առանձին մասերից։ Այդպես էլ դրանք պիտի մեկնվեն, ենթադրելով, որ եթե հեղինակները լինեին մեռյալ գործիքներ, ապա Սուրբ Հոգին կխոսեր նրանց միջոցով այնպես, ինչպես կխոսեին իրենք։

5․ Վատագույն շեղումն այս ուղղությամբ կաբբալիստական մեկնությունն է, որը ձգտելով ամեն ինչում գտնել ամեն ինչ, դիմում է առանձին տարրերին և դրանց նշաններին։ – Մենք տեսնում ենք, որ եթե ինչ որ բան իր մղման մեջ կարելի է կոչել մեկնություն, ապա նրա մեջ չի լինի ոչ մի ուրիշ բազմակիություն, բացի նրանից, որ բխում է մեր կողմից հաստատված երկու կողմերի տարբեր հարաբերակցություններից։

Հավելում։ Ե՜վ դոգմատիկ, և՜ այլաբանական մեկնությունը, փնտրելով բովանդակություն և նշանակալիություն, ելնում է նրանից, որ որսը քրիստոնեական ուսմունքի համար պիտի լինի հնարավորինս հարուստ և որ Սուրբ Գրում ոչինչ անցողիկ և չնչին չէ։ 

Հիմնվելով այս դրույթի վրա հանգում են աստվածաշնչվածության գաղափարին։ Չնայած կարծիքների բազմազանությանը այս առումով լավագույն միջոցը կլինի պարզելը, թե ինչպիսի հետևանքների կբերի դրանցից ամենաարմատականը։ Արդ, Սուրբ Ոգու ուժը գործում է մտքի մեջ դրա գոյացման պահից մինչև գրի առնվելը։ Սակայն տարբերակների առկայության պայմաններում այսպիսի պատկերացումը մեզ ոչնչով չի օգնի։ Իսկ այդպիսիք գոյություն ունեին արդեն նախքան Գրի կազմումը։ Հետևաբար արդեն այս փուլում հնարավոր չէ խուսափել քննադատությունից։ Սակայն նաև առաքելական Նամակների առաջին ընթերցողները ստիպված կլինեին վերացարկվել հեղինակների մասին մտքից և նրանց մասին իմացությունից, ինչը կբերեր մեծագույն խառնաշփոթ։ Եթե այս առնչությամբ նաև հարցնեն, թե ինչու Սուրբ Գիրը չգոյացավ լիովին հրաշալի եղանակով, առանց մարդկանց մասնակցության, ապա հարկ է պատասխանել, որ հավանաբար Աստծո Ոգին ընտրեց այդ եղանակը (այն է՝ մարդկանց միջոցով) լոկ այն պատճառով, որ ամեն բան վերագրի որոշ հեղինակների։

[․․․]

14․ Տարբերությունը գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական մեկնությունների միջև կապված է ոչ թե յուրայինի և օտարի կամ խոսքի և տեքստի միջև եղած տարբերության հետ, այլ նրա, որ մեկը ուզում են հասկանալ մյուսից ավելի լավ։

1․ Եթե արվեստը պահանջվեր միայն օտարալեզու և հին տեքստերի համար, ապա սկզբնական ընթերցողի համար այն կլիներ անօգուտ, և արվեստը կախված կլիներ նրա և մեր միջև առկա տարբերությունից։ Այդ տարբերությունը նախ հարկ է վերացնել լեզվի և պատմության հետ ծանոթությամբ․ և այդպիսի հավասարեցումից հետո միայն սկսել մեկնությունը։ Տարբերությունը օտարալեզու հին և ժամանակակից տեքստի միջև, որը գրված է հարազատ լեզվով, լոկ այն է, որ հավասարեցման գործողությունը ամբողջությամբ չի նախորդում, այլ ուղեկցում է մեկնությունը և ավարտվում է նրա հետ միաժամանակ, ինչը հարկ է նկատի ունենալ։

2․ Եվ խնդիրը միայն տեքստը չէ։ Այլապես արվեստի կարիքը կբացատրվեր միայն խոսքի և տեքստի միջև առկա տարբերությամբ, այսինքն՝ կենդանի ձայնի բացակայությամբ և ուրիշ անձնական ազդեցությունների պակասով։ Սակայն վերջինները իրենք մեկնության կարիք ունեն և երբեք ստույգ չեն։ Իհարկե, կենդանի ձայնը հեշտացնում է հասկացումը, իսկ գրողը պիտի հաշվի առնի դա (այն, որ նա չի խոսում)։ Եթե նա հետևեր դրան, ապա մեկնության արվեստի կարիք չէր լինի, բայց իրականությունը այլ է։ Հետևաբար, եթե անգամ նա դրան չի հետևում, մեկնության արվեստի կարիքը հիմնվում է ոչ միայն այդ տարբերության վրա։

Հավելում։ Այն, որ մեկնության արվեստը ավելի շատ հարաբերվում է տեքստի հետ, քան բանավոր խոսքի, ծագում է նրանից, որ խոսքը որպես կանոն ունի բազում օժանդակ միջոցներ, որոնք ապահովում են անմիջական հասկացում, որոնցից տեսքտը զուրկ է նաև այն պատճառով, որ ընթացիկ խոսքային հոսքի մեջ հատկապես առանձին կանոնները, որոնք դժվար է հիշել, ընդհանրապես հնարավոր չէ կիրառել։ 

3․ Եթե խոսքը և գիրը այդպես են հարաբերվում իրար, ապա չի մնում ոչ մի ուրիշ տարբերություն բացի վերը նշվածից, և մեկնության մեջ, որը պահպանում է արվեստի կանոնները մենք հետևում ենք նույն նպատակին, ինչ առօրյա խոսքը ընկալելիս։

15․ Այս անփույթ պրակտիկան արվեստի մեջ կարծում է, թե հասկացումը կգա ինքն իրեն և ձևավորում է  նպատակը բացասականորեն․ հարկ է խուսափել չհասկացումից։

1․ Այս պրակտիկան ելնում է նրանից, որ իբրև թե կարելի է բավարարվել աննշանով կամ առնվազն սահմանափակ հետաքրքրությամբ և դնել հեշտ հասանելի նպատակներ։

2․ Բայց այն ևս դժվարին դեպքերում ապաստան է փնտրում արվեստի մեջ և այդկերպ հերմենևտիկան իր ծագմամբ պարտական է ոչ գեղարվեստական պրակտիկային։ Տարվելով դժվարին դեպքերով՝ այն դարձավ դիտարկման համակարգ, ահա ինչու՝ իսկույն հատուկ հերմենևտիկա, քանզի դժվարին դեպքերը հեշտ է դիտարկել որևէ հատուկ բնագավառում։ Այդպես գոյացան աստվածաբանական և իրավական հերմենևտիկաները, և բանասերներին հետաքրքրում էին միայն հատուկ նպատակներ։

3․ Այդ մոտեցումը հիմնվում է խոսողի և լսողի լեզվի և ոճի նույնականության վրա։

16. Խիստ պրակտիկան ելնում է նրանից, որ չհասկացումը գոյանում է ինքն իրեն և հասկացումը հարկ է ցանկանալ յուրաքանչյուր փնտրվելիք կետում։ 

1․ Հիմնվում է նրա վրա, որ հասկացման մեջ անհրաժեշտ է ստուգություն և խոսքը՝ երկու կողմերից դիտված, պիտի դրանց մեջ լիովին բացահայտի իր իմաստը։ 

Հավելում։ Փորձով ստուգված է, որ մինչև չհասկացման գոյանալը գողարվեստական և գեղարվեստական հասկացման միջև տարբերությունը աննկատ է։

2․ Այդ տարբերությունը ելնում է խոսքի և ոճի միջև տարբերությունից, որը, սակայն, հիմնվում է նույնականության վրա և ոչ գեղարվեստական պրակտիկայից խույս տվողը աննշանություն է։

17․ Հարկ է խուսափել երկու բանից՝ բովանդակության որակային չհասկացումից և առոգանության չհասկացումից, այսինքն՝ քանակայինի չհասկացումից։

Հավելում։ Խնդիրը կարելի է սահմանել նաև բացասականորեն․ խուսափել նյութական (որակային) և ֆորմալ (քանակային) չհասկացումից։

1․ Օբյեկտիվ դիտարկման մեջ որակային սխալ կլինի լեզվի մեջ խոսքի մեկ տարրի փոխարեն մեկ այլ տարրի ոչ ճիշտ տեղադրումը, երբ մենք, օրինակ, շփոթում ենք երկու բառերի նշանակությունները։

Սուբյեկտիվ դիտարկման մեջ որակային չհասկացումը գոյանում է, երբ մենք սխալ ենք որոշարկում խոսքային որևէ արտահայտության կապերը՝ վերագրելով նրան այլ հարաբերություններ, քան նրանք, որոնք իր շրջանում խոսողը հաղորդում էր դրան։

2․ Քանակային չհասկացումը սուբյեկտիվորեն հարաբերվում է խոսքային որևէ տարրի ներազդման ուժի հետ, այն նշանակալիության (ընգծվածության), որը դրանց է հաղորդում խոսողը․ այն համաբանորեն օբյեկտիվ է, այն հարաբերվում է տեղի հետ, որը խոսքի տարրը զբաղեցնում է աստիճանակարգման մեջ, օրինակ՝ գերադրական աստիճանը։

3․ Քանակային չհասկացումից, որը սովորաբար թերագնահատում են, մշտապես զարգանում է որակային չհասկացում։

4. Բոլոր խնդիրները այդ բացասական արտահայտության մեջ են։ Դրանց բացասականության պատճառով մենք չենք կարող դրանցից կանոններ արտածել, այլ պիտի ելնենք ինչ-որ դրական խոսքային արտահայտությունից, մշտապես հաշվի առնելով այդ բացասականը։

5․ Բացի այդ հարկ է տարբերել դրական և ակտիվ չհասկացումը։ Վերջինս ներդրում է, որը, սակայն, իր սեփական նախապաշարվածության հետևանք է և չի կրում իր մեջ որոշակի հետևանքներ այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի հասել մաքսիմումի՝ լինելով հիմնված բոլորովին կեղծ նախադրյալների վրա։

[․․․]

18․ Արվեստը կարող է զարգացնել իր կանոնները միայն դրական բանաձևից, իսկ սա «պատմականն է և ինտուիտիվը (մարգարեականը), տվյալ խոսքի օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ վերստեղծումը»։

1․ Վերստեղծել օբյեկտիվ պատմականորեն նշանակում է հասկանալ, թե ինչպես է պահում իրեն խոսքը լեզվական ամբողջի մեջ և ինչպես է պահում իրեն իմացությունը, որը խոսքի մեջ է որպես լեզվի ստեղծման։ Օբյեկտիվորեն ինտուիտիվ եղանակով նշանակում է ճանաչել, թե ինչպես է խոսքը տրված որպես հոգևիճակ, սուբյեկտիվորեն ինտուիտիվ եղանակով նշանակում է կանխատեսել, թե ինչպես են նրա մեջ եղած մտքերը ներազդում խոսողի մեջ և ինչպես են ազդում նրա վրա հետագայում։ Առանց հաշվի առնելու այդ երկուսը չհասկացումն անխուսափելի է։

3․ Խնդիրը կարելի է ձևակերպել նաև այսպես․ «հասկանալ խոսքը սկբում հեղինակի հետ հավասար, իսկ հետո գերազանցել նրան»։ Քանի որ մենք չունենք անմիջական իմացություն այն մասին, թե ինչ է կատարվում նրա հոգում, մենք պիտի գիտակցենք շատ բան նրանից, ինչը նա չէր գիտակցում, բացառելով այն դեպքերը, երբ նա, խորհրդածելով, դառնում է ինքն իր ընթերցողը։ Օբյեկտիվ կողմից նա այստեղ էլ չունի մեր ունեցած տվյալներից տարբեր տվյալներ։

4․ Այսպես ձևակերպված խնդիրը անվերջ է, քանի որ այն, ինչ մենք ուզում ենք տեսնել խոսքի պահի մեջ, ինչ-որ անվերջություն է անցյալում և ապագայում։ Դրա արդյունքում նաև այդ արվեստը, ինչպես և ցանկացած ուրիշը, կարող է առաջ բերել ոգեշնչանք։ Որքան չի ոգեշնչում տեքստը, այնքան այն զուրկ է նշանակալիությունից։ – Իսկ թե որչափ և ինչ կողմից է հարմար մոտենալ տեքստին, հարկ է լուծել պրակտիկայում, և այդ հարցը լավագույն դեպքում վերաբերում է հատուկ, բայց ոչ մի դեպքում ընդհանուր հերմենևտիկային։

19․ Նախքան արվեստին դիմելը պետք է սուբյեկտիվորեն և օբյեկտիվորեն նմանվել հեղինակին։

1․ Օբյեկտիվ կողմից, ուսումնասիրելով ժամանակակից հեղինակի լեզուն, ինչն ավելի որոշակի է, քան առաջին ընթերցողներին նմանվելը, որոնք իրենք պիտի առաջինը նմանվեին իրեն։ Սուբյեկտիվ կողմից՝ ուսումնասիրելով նրա ներքին և արտաքին կյանքը։

2․ Սակայն կատարելության և´ դրանում, և´ մյուսում կարելի է հասնել միայն մեկնության շնորհիվ։ Քանզի միայն ուսումնասիրելով հեղինակի ստեղծագործությունները կարելի է ծանոթանալ նրա բառարանին, նրա կյանքի բնույթին և հանգամանքներին։

20․ Հեղինակի բառարանը և պատմական դարաշրջանը կազմում են ամբողջություն, որի ներսում առանձին ստեղծագործությունները հասկացվում են որպես մասեր, իսկ ամբողջությունը, իր հերթին, մասերից։    

1․ Կատարյալ իմացությունը մշտապես շարժվում է այս կարծեցյալ շրջանով, որի մեջ ամեն մաս կարող է հասկացվել միայն համընդհանուրից, որի մասն է կազմում, և՝ հակառակը։ Եվ ցանկացած իմացություն գիտական իմացություն է լոկ այն դեպքում, եթե այդպես է կազմված։

2․ Ասվածը ենթադրում է նմանում հեղինակին և դրանից բխում է նախ, այնքան ավելի լավ ենք պատրաստված մեկնության, որքան ավելի լավ ենք այն յուրացրել և, երկրորդ, որ ոչ մի մեկնվող առարկա հնարավոր չէ հասկանալ միանգամից, այլ որ ամեն նոր ընթրեցում հարստացնելով ունեցած նախաիմացությունը, բերում է մեզ ավելի լավ հասկացման։ Միայն աննշանակալիի մեջ ենք մենք բավարարվում նրանով, ինչը հասկացել ենք միանգամից։

21․ Եթե որոշակի բառարանի իմացությունը ձեռք է բերվում միայն հենց մեկնության պրոցեսում շնորհիվ բառագիտության և ցաքուցրիվ դիտարկումների, ապա ինքնուրույն մեկնությունը դառնալ չի կարողանա։

1․ Միայն անմիջական փոխառությունը լեզվի իրական կյանքից աղբյուր է տալիս բառարանի իմացության համար, որը հարաբերականորեն ազատ է մեկնություններից։ Հունարեն և լատիներեն լեզուների դեպքում մենք ունենք այդպիսինը ոչ բավարար չափով։ Ահա ինչու բառագիտությունից առաջին աշխատությունները հասել են մեզ նրանցից, ովքեր մշակել են ողջ գրականությունը։ Բայց հենց այդ պատճառով նրանք մշտական ուղղումների կարիք ունեն հենց մեկնության շնորհիվ և ամեն գեղարվեստական մեկնություն իր հերթին պիտի օգնի դրան։

2․ Որոշակի բառարանի տակ ես նկատի ունեմ հատուկ տեսակի բարբառ, փուլ և լեզվական բնագավառ, իսկ վերջինը նկատի ունեմ ելնելով պոեզիայի և արձակի միջև եղած տարբերությունից։

3․ Սկսնակը պիտի անի առաջին քայլերը՝ ձեռքի տակ ունենալով այդ օժանդակ միջոցները, սակայն ուրույն մեկնությունը պիտի հիմնվի միմիայն այդպիսի տեղեկությունների հարաբերականորեն ինքնուրույն հավաքման վրա։ Քանզի լեզվի բոլոր սահմանումները, որոնք կան բառարաններում և ամփոփոխ ձեռնարկներում ելնում են հատուկ և անհուսալի մեկնությունից։

4․ Հատկապես Նոր Կտակարանի վերաբերյալ կարելի է պնդել, որ դրա մեկնության անստուգության և կամայականության պատճառը թաքնված է մեծ իմաստով այդ թերության մեջ։ Որովհետև առանձին դիտարկումները հանգեցնում են հակադիր համաբանությունների։ – Ճանապարհը դեպի նորկտակարանային լեզուն սկսվում է դասական հնադարից, անցնում է հունամակեդոնական մշակույթով, հրեական առաջին գրողներով, որոնք են Հովսեփը և Փիլոնը,  նորականոն գրքերով և Սեպտուագինտայով, որպես ամենաստույգ մոտեցում հրեական լեզվին։

(…)

22. Եթե անհրաժեշտ պատմական իմացությունները քաղվում են միայն պրոլեգոմեններից, մեկնությունը ինքնուրույն դառնալ չի կարող։

1․ Պրոլեգոմենների վիճակը քննադատական ապարատի հետ միասին մտնում է ամեն հրատարակչի պարտավորությունների մեջ, որը հավակնում է լինել միջնորդ։ Դրանք իրենց հերթին հիմնվում են միայն իմացության վրա այն ամենի, ինչը վերաբերում է գրականության շրջանակի տեքստին և նրան, ինչը առաջ եկավ տեքստի հեղինակի մասին հետագայում։ Ուրեմն իրենք մեկնության կարիք ունեն։ Բացի այդ այդ պրոլեգոմենները ուղղված են նրան, ու նախագծի մեջ աշխատանքը սկզբնաղբյուրի հետ բոլորովին չի մտնում։ Բարեխիղճ մեկնաբանը պիտի քիչ-քիչ քաղի ամեն ինչ հենց աղբյուրներից, ահա ինչու նրա աշխատանքը այդ տեսանկյունից շարժվում է առավել դյուրինից դեպի առավել բարդը։ Սակայն առավել վնասակար է այն կախվածությունը, երբ պրոլեգոմենների մեջ արվում են նշումներ, որոնք կարելի է քաղել հենց մեկնվող երկից։

2․ Ն․Կ․-ի վերաբերյալ այդ նախաիմացություններից կազմեցին մի ողջ բնագավառ՝ ներածություն։ Այն իրականում աստվածաբանական գիտության օրգանական տարր չէ։ Սակայն պրակտիկանում նպատակահարմար է, ինչպես սկսնակի, այնպես էլ ուսուցչի համար, քանզի դրա օգնությամբ ավելի դյուրին է միավորել բոլոր առնչվող հետազոտությունները։ Բայց նաև մեկնաբանը պիտի մշտապես նպաստի նրան, որ արդյունքները լինեն բազմանան և հստակեցվեն։

Հավելում։ Այդ նախաիմացությունները դրվագորեն հավաքելու և օգտագործելու եղանակներից կախված, գոյանում են մեկնության զանազան, բայց միևնույն ժամանակ միակողմանի դպրոցներ, որոնք իրենց ոճավորության համար արժանի են կշտամբանքի։

23․ Նաև առանձին տեքստի ներսում եզակին հասկացվում է ելնելով ամբողջից, ահա ինչու ավելի բծախնդիր մեկնությանը պիտի նախորդի ամփոփիչ ընթերցումը, որպեսզի ընդհանուր պատկերացում կազմվի ամբողջի մասին։

1․ Նա հիշեցնում է շրջան, սակայն նախնական հասկացման համար անհրաժեշտ է այնպիսի իմացություն ամբողջի մասին, որը ստացվում է լեզվի մասին ընդհանուր իմացությունից։

2. Վերնագրերը, որոնք կազմում է հեղինակը, չափազանց չոր են նպատակին հասնելու համար նաև տեխնիկական մեկնության կողմից, իսկ օգտվելով ամփոփումներից, որոնք հրատարակիչները տալիս են նաև պրոլեգոմենների համար, հայտնվում ես նրանց իսկ մեկնության իշխանության տակ։

3․ Գտնել առաջնորդող գաղափարներ, որոնք չափանիշ կլինեին մնացյալի համար, իսկ տեխնիկական կողմից գտնել  հիմնական ուղին, որը կբերեր եզակիի հայտնությանը։ Դա անխուսափելի է ինչպես տեխնիկական, այնպես էլ քերականական կողմից, ինչը շատ հեշտորեն հաստատվում է չհասկացումների բազմազանությամբ։

4․ Աննշան դեպքերում դրանից հեշտ է հրաժարվել, իսկ դժվար դեպքերում դրանից, ինչպես երևում է, քիչ օգուտ կա, բայց դա այնքան ավելի անխուսափելի է։ Ընդհանուր ամփոփումներից նվազագույն օգուտը խրթին հեղինակների բնորոշ նշանն է։

Հավելում։ Ընդհանուր մեթոդաբանական կանոններ՝ ա) սկսել ընդհանուր դիտարկումից, բ) զուգակցել երկու ուղղությունները՝ հոգեբանականը և քերականականը, գ) միայն երբ դրանք հատվեն, կարելի է առաջ շարժվել, դ)  եթե չեն համաձայնեցվում, հարկ է վերադառնալ, մինչև որ չգտնվի սխալը հաշվարկի մեջ։

Երբ մենք դիմենք մասնավորի մեկնությանը, ապա թեպետ պրակտիկայում մեկնության երկու կողմերն էլ միշտ կապված են, բայց տեսության մեջ դրանք պետք է բաժանել և խոսել յուրաքանչյուրի մասին առանձին, փորձելով շարժվել այնպես, որ երկրորդ կողմը չպահանջվի, կամ՝ ընդհակառակը, որ դրա արդյունքը դրսևորվի առաջինի մեջ։ Քերականական մեկնությունը նախորդում է։

Գերմաներենից թարգմանությունը՝ Սերգեյ Ստեփանյան