Ստորև ներկայացնում ենք հատվածներ անգիացի բանաստեղծ, դրամատուրգ, կլասիցիզմի տեսաբան Ջոն Դրայդենի (1631-1700) Օվիդիուսի նամակների իր թարգմանությանը կցված նախաբանից, որտեղ հեղինակը քննում է թարգմանական արվեստին առնչվող հարցեր:
Աղբյուրը՝ John Dryden, Preface to Ovid’s Epistles (1680):
I
…Ինձ մնում է մի քանի խոսք ասել բանաստեղծական թարգմանությունների մասին ընդհանրապես և կարծիք հայտնել (իհարկե, ընդունելով, որ կարող են լինել նաև ավելի հաջող դատողություններ) այն մասին, թե թարգմանության որ տարբերակը կարելի է համարել լավագույնը:
Ըստ իս ամեն թարգմանություն կարելի է հանգեցնել հետևյալ երեք տեսակներին:
Առաջինը փոխասույթն է (մետաֆրազ), երբ թարգմանիչը հեղինակին բառացի և տողացի մի լեզվից փոխադրում է մյուսը: Այդպիսին կամ առնվազն դրան մոտ է Հորատիուսի «Քերթողական արվեստի» Բեն Ջոնսոնի թարգմանությունը: Երկրորդ տեսակը շրջասույթն է (պարաֆրազ) կամ ընդհանուր գծերով թարգմանությունը, երբ հեղինակին այսպես ասած չկորցնելու համար թարգմանիչը պահում է նրան իր տեսադաշտում, սակայն հետևում է ոչ այնքան նրա բառերին, որքան իմաստին, որը դառնում է շեշտված, բայց մնում է անփոփոխ: Թարգմանության այդպիսի նմուշ կարելի է համարել Վերգիլիուսի «Էնեականի» չորրորդ էկլոգի պրն. Վոլլերի թարգմանությունը: Երրորդ տեսակը նմանակումն է (իմիտացիա), երբ թարգմանիչը (եթե, իհարկե, նա դեռ իրավունք ունի կրել այդ անունը) իրեն ազատություն է վերապահում ոչ միայն հեռանալ բառերից և իմաստներից, այլև վարվել դրանց հետ իր հայեցողությամբ և վերցնելով բնագրի զուտ մի քանի ընդհանուր գծեր` շեղվել հիմնատեքստից, ինչպես ցանկանում է: Սա պրն. Քաուլիի դեպքն է, ով անգլերեն է թարգմանել Հորատիուսի մեկ և Պինդարոսի երկու ներբողներ:
Թարգմանության այս երեք մեթոդներից առաջինի մասին կարծիք է հայտնել մեր ուսուցիչ Հորատիուսը.
Nee verbum verbo curabis reddere, fidus
Interpres…
Nor word for word too faithfully translate;[1]
ինչպես դա փոխանցում է կոմս Ռոսքոմոնը: Լինել շատ հավատարիմ, նշանակում է լինել պեդանտ. այդ հավատարմությունը նման է այն մեկին, որը ծագում է սնահավատությունից, կուրությունից, անխոհեմությունից և մոլեռանդությունից…
*
Ահա ինչ է ասում պրն. Ջոն Դենհեմը պրն. Ռիչարդ Ֆենշոյին «Pastor Fido»-ի վերջինիս թարգմանության մասին.
That servile path thou nobly dost decline,
Of tracing word by word, and line by line:
A new and nobler way thou dost pursue,
To make translations and translators too:
They but preserve the ashes, thou the flame,
True to his sense, but truer to his fame.[2]
Գրեթե անհնար է թարգմանել սա բառացի և հաջող միաժամանակ, քանի որ լատիներենը (ամենախիստ և սեղմ լեզուն) հաճախ այդ ամենը արտահայտում է մեկ բառով, իսկ ժամանակակից լեզուների բարբարոսությունը կամ սահմանափակությունը թույլ չի տալիս ընդգրկել դա անգամ մի քանի բառով: Սա հաճախ հանդիպող երևույթ է նաև այն պատճառով, որ բովանդակությունը ձևակերպված է արտահայտությամբ, որի համարժեքն անգլերենում չկա:
Atque iidem venti vela fidemque ferent.[3]
Մեր հայրենակից բանաստեղծներից ո՞վ է օժտված այնքան երանելիորեն, որ կարողանա բառացի արտահայտել այս միտքն անգլերեն, և այնպես, որ դա լինի սրամիտ կամ գոնե իմաստ ունենա:
Կարճ ասած, բառացիորեն պատճենողն իսկույն բախվում է այնքան դժվարությունների, որ երբեք ամբողջովին չի կարող հաղթահարել դրանք բոլորը: Նա պետք է միաժամանակ նկատի ունենա թե՛ հեղինակի մտքերը, թե՛ նրա բառերը և գտնի յուրաքանչյուրի համարժեքը իր լեզվում. բացի դրանից, նա պետք է իրեն սահմանափակի թվերին և հանգավորմանը ստրկորեն հետևելու հարցում: Սա նման է լարախաղությանը. շղթայված ոտքերով մարդը պիտի ճարպկորեն խուսափի ընկնելուց և չպիտի ակնկալի մեծ վայելչություն: Կարճ ասած դա կլիներ հիմար զբաղմունք, քանզի ոչ մի ողջամիտ մարդ չի վտանգի իր պարանոցը հանուն դատարկ ծափերի, եթե կարելի է խուսափել դրանից: Մենք տեսնում ենք, որ Բեն Ջոնսոնը Հորատիուսի իր բառացի թարգմանության մեջ չկարողացավ խուսափել անպարզությունից, քանի որ փորձեց թարգմանել նրան տողացի, ավելին, Հորատիուսն ինքը չկարողացավ անել դա հույն բանաստեղծի իր թարգմանության մեջ.
Brevis esse laboro, obscurus fio:[4]
Այսպես թե այնպես, միշտ էլ ծագում է խորաթափանցության կամ նրբագեղության խնդիր: Հորատիուսը, իհարկե, խուսափել է այս երկու ստորջրյա խութերից Հոմերոսի «Ոդիսականի» առաջին երեք տողերի իր թարգմանության մեջ, որոնք նա սեղմել է երկու տողերում.
Dic mihi musa virum captae post tempora Trojae,
Qui mores hominum multorum vidit, et urbes.
Muse, speak the man, who since the siege of Troy,
So many town, such change of manners saw.
Earl of Roscommon.[5]
Սակայն «Ոդիսևսի տառապանքները», որը նախադասության կարևոր կետն է, բաց է թողնված:
ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη.[6]
Բառացի թարգմանության այս դժվարությունների մասին դատողություններ են արել մեր երկու հայտնի սրախոսները` սըր Ջոն Դենհեմը և պրն. Քաուլին. դա կապված էր հին հեղինակներին մեր լեզվով թարգմանելու մեկ այլ եղանակի հետ, որը նրանցից երկրորդն անվանեց նմանակում: Ենթադրում եմ, որ լինելով բարեկամներ, նրանք զրուցել են այս հարցերի շուրջ, և այդուհանդերձ, նրանց փաստարկները մի փոքր տարբեր են` չնայած որ նրանցից մեկի փորձը անչափ համեստ է: Ինձ համար նմանակել որևէ հեղինակի, ինչպես դա հասկանում են Դենհեմը և Քաուլին, նշանակում է, ապրելով ավելի ուշ, գրել ինչպես նա, ով նույն թեմայով արդեն գրել է իրենից առաջ, այն է՝ ոչ թե թարգմանել նրա բառերը կամ սահմանափակվել բնագրի իմաստով, այլ վերցնել այն որպես զուտ կաղապար և գրել այնպես, ինչպես իր կարծիքով կգրեր հեղինակը, եթե ապրած լիներ մեր դարաշրջանում և մեր երկրում: Սակայն չեմ համարձակվում ասել, թե երկուսից որևէ մեկը տիրապետել է հեղինակներին թարգմանելու այս ազատ ձևին (ինչպես այն կոչում է պրն. Քաուլին) այնպես, ինչպես պահանջում է իմ սահմանումը, քանի որ «Պինդարոսի ներբողներում» հին հունական ձևերն ու հնարքները պահպանված են: Սակայն ես չգիտեմ, թե ինչ խառնաշփոթ կառաջանա նմանատիպ նորարարության արդյունքում, երբ նմանակման այսպիսի համարձակ եղանակին դիմեն հեղինակին ոչ համարժեք գրողները: Հավելելու կամ կրճատելու պրն. Քաուլիի ընդունած այս եղանակը պետք է թողնել միայն նրան. ընդ որում միայն Պինդարոսի նրա թարգմանության վերաբերմամբ, որովհետև միայն նա ի վիճակի եղավ հաղթահարել նրան` անելով լավագույնը անգամ այնտեղ, ուր մերժել է իր հեղինակի մտքերը: Պինդարոսն առհասարակ հայտնի է որպես մութ գրող, որը կարիք ունի հոդավորման (նկատի ունեմ մեր բանականության հոդավորումը), խուսափում է ըմբռնումից և թողնում է իր ընթերցողին տարակուսանքի մեջ: Այսչափ տարերային և անկառավարելի գրողը չի կարող թարգմանվել բառացի, նրա հանճարը չափազանց ուժեղ է շղթաներ կրելու համար և ինչպես Սամսոնը, վայր է գցում դրանք: Պինդարոսին անգլերեն խոսեցնելու համար անհրաժեշտ էր պրն. Քաուլիի բարձր և անսահման հանճարը, և դա հնարավոր էր բացառապես նմանակման միջոցով: Բայց եթե նման ձևով թարգմանենք Վերգիլիուսին, Օվիդիուսին կամ ուրիշ` որպես կանոն դյուրըմբռնելի [համարվող] հեղինակների, ապա դա այլևս չի կարող կոչվել նրանց ստեղծագործությունը, քանզի ո՛չ մտքերը և ո՛չ էլ բառերը վերցված չեն բնագրից. դրանց փոխարեն ստեղծվում է մի նոր բան, որը գրեթե ուրիշի ձեռքի գործ է: Այս եղանակով կարող է ստեղծվել անգամ բնագիրը գերազանցող մի բան. բայց ո՞ւր է այդժամ Վերգիլիուսը: Նա, ով հետաքրքրված է ծանոթանալ հեղինակի մտքերին, կհիասթափվի իր սպասումներում. մարդը միշտ չէ, որ պատրաստ է նվեր ընդունել այնտեղ, ուր ակնկալում էր ստանալ կոնկրետ վարձատրություն: Ճիշտն ասած, հեղինակին նմանակելը թարգմանչի համար իրեն ցույց տալու ամենաարկածախնդիր տարբերակն է և ամենամեծ սխալը, որ կարող է գործել հանգուցյալի հիշատակի և հեղինակության հանդեպ: Սըր Ջոն Դենհեմը (որը խորհուրդ է տալիս գործել ավելի ազատ, քան ինքը) պարզաբանում է իր այդ նորարարության հիմքերը «Էնեականի» երկրորդ էկլոգի թարգմանության իր հրաշալի «Նախաբանում». «Պոեզիան այնքան նուրբ շունչ է, որ մի լեզվից մյուսը փոխադրելիս կարող է ամբողջովին ցնդել, և եթե թարգմանությանը չգումարվի նոր շունչ, ապա captum mortuum-ից բացի այստեղ ոչինչ չի մնա»: Խոստովանում եմ, որ այս փաստարկը տեղին է բառացի թարգմանության դեմ, բայց ո՞վ է պաշտպանում այն: Նմանակումը և բառացի թարգմանությունն ըստ իս այն երկու ծայրահեղություններն են, որոնցից պետք է խուսափել, ահա ինչու, եթե ես առաջարկեմ դրանց միջինը, ապա իսկույն կերևա, թե որքան գործուն է նրա փաստարկը:
Ոչ ոք չի կարող թարգմանել պոեզիա, եթե չունի տվյալ արվեստի ձիրքը և չի տիրապետում իր հեղինակի և իր մայրենի լեզուներին. և մենք պիտի հասկանանք ոչ միայն պոետի լեզուն, այլև նրա մտքերի և արտահայտությունների հատուկ դարձվածները, որոնք մյուս բոլոր գրողներից նրան առանձնացնող բնորոշ գծերն են: Երբ դա հաջողվում է անել, մենք կարողանում ենք ճիշտ գնահատել ինքներս մեզ, համաձայնեցնել մեր ձիրքը նրա ձիրքին, հաղորդել նրա մտքին համարժեք միևնույն դարձվածը, եթե մեր լեզուն թույլ է տալիս դա, իսկ եթե ոչ, ապա` փոխել հագուստը` չվնասելով և չփոխելով էությունը: Միևնույն մոտեցումը պիտի ցուցաբերենք նաև արտաքին զարդուկապի` բառերի հանդեպ: Երբ դրանք ունեն գեղարվեստական նրբագեղություն, (ինչը պատահում է հազվադեպ), փոխել դրանք, կնշանակի անարդարություն գործել հեղինակի նկատմամբ: Բայց, քանի որ ամեն լեզու ունի իր առանձնահատկությունները, և այն, ինչը գեղեցիկ է մի լեզվում, հաճախ բարբարոսություն և երբեմն անգամ անիմաստություն է մյուսում, անխոհեմ կլիներ ստիպել թարգմանչին կուրորեն հետևել իր հեղինակի բառերին, եթե բավական է, որ նա ընտրի արտահայտություն, որը չի խեղաթյուրի իմաստը: Ենթադրում եմ, որ նա կարող է ցուցաբերել այդպիսի շրջահայեցություն, սակայն թարմացնելով մտքերը՝ նա, ըստ իս, դադարում է լինել շրջահայաց: Այդ միջոցները գուցե խեղաթյուրեն բնագրի ոգին, սակայն չպիտի կորցնեն այն. և այդուհանդերձ ակնհայտ է, որ պրն. Ջոն Դենհեմի առաջադրած փաստարկը ուժի մեջ է սոսկ արտահայտչականության համար, քանի որ միտքը, եթե այն ճշգրիտ թարգմանենք, չի կարող կորչել ուրիշ լեզվում: Սակայն բառերը, որոնք հասցնում են այն մեր ըմբռնմանը (լինելով այդ մտքի պատկերն ու զարդը), կարող են ընտրված լինել այնքան անհաջող, որ այն հայտնվում է ասես անշուք հագուստով և զուրկ է իր բնատուր շքեղությունից: Ահա ինչու թույլատրելի է արտահայտության ընտրության որոշ ազատություն, և բնավ անհրաժեշտ չէ, որ բառերը և տողերը պահպանեն բնագրի չափը: Հեղինակի նկատի ունեցած իմաստը պետք է պահպանվի որպես սրբազան և անձեռնմխելի: Եթե Օվիդիուսի երևակայությունը հարուստ է, ապա նրա կերպարը ևս այդպիսին է, և եթե ես սեղմեմ նրան, նա այլևս չի լինի Օվիդիուս: Կրկնում եմ, որ իր երկարաշունչ տողերի կրճատման դեպքում նա շահում է, բայց ես համակարծիք եմ, որ թարգմանիչն այդ բանն անելու իրավունք չունի: Ենթադրում եմ, որ նկարիչը, երբ նա պատճենում է կյանքը, ավելի լավ նկար ստանալու իր հավակնության մեջ չունի հատկանիշներ ու գծեր փոխելու որևէ արտոնություն, և գուցե հնարավոր է, որ նրա պատկերած դեմքը լինի ավելի ճշգրիտ, եթե քիթն ու աչքերը ենթարկվեն որոշ փոփոխության, սակայն նկարչի խնդիրը պատկերը բնօրինակին նման դարձնելն է: Երկու դեպքում էլ կարող է առաջ գալ թվացյալ դժվարություն. ինչ անել, եթե միտքն անուղղելիորեն դատարկ կամ անազնիվ է: Երկու դեպքում էլ տեղին է նույն պատասխանը. այն պետք չէ թարգմանել:
… Et quae
Desperes tractata nitescere posse, relinquas.[7]
Արդ, ես խիզախեցի ներկայացնել այս հարցի վերաբերյալ իմ կարծիքը, որը հակադրվում է երկու մեծ այրերի հեղինակությանը, բայց, հուսով եմ, չի վիրավորում նրանց հիշատակը, քանի որ երկուսին էլ շատ սիրել եմ նրանց կյանքի օրոք, և հիմա, երբ նրանք չկան, շատ եմ գնահատում: Սակայն իմ առարկություններից հետո, եթե գտնվեն ավելի լավ դատողներ, որոնք կարծում են, թե թարգմանության փառքը երկը առավել գեղեցիկ դարձնելն է, որպեսզի այդկերպ հատուցվի լեզվական փոխադրության արդյունքում ծագած կորուստը, ես պատրաստ եմ սովորել նրանցից և շտկվել:
Իսկ մինչ այդ ես շարունակում եմ կարծել, որ մեր սակավ հաջողված թարգմանությունների ճշմարիտ պատճառը ոչ այնքան բնագրի իմաստին հնարավորինս հետևելն է, որքան այն, որ թարգմանության համար անհրաժեշտ բոլոր տաղանդներն ունեն միայն շատ քչերը, և ճանաչողության այս էական բնագավառը պատշաճ չի խրախուսվում:
II
Վերջին կես տարին ինձ համակել էր թարգմանության ախտը (եթե կարող եմ այդպես կոչել այն). պաղ արձակի նոպաները, որոնցից ես հոգնում եմ ամենից շատ, հետապնդեցին ինձ «Լիգայի պատմության» մեջ, իսկ ջերմը, որ հաջորդեց դրանց՝ համակեց ինձ «Բանաստեղծությունների ժողովածուի» այս հատորում: Ճշմարտությունն այն է, որ ես որոշ թեթևացում զգացի պարոքսիզմի փոփոխության մեջ: Երբեք չէի կարծի, թե հումորը կարող է անհետանալ Թեոկրիտոսի երկու կամ երեք «Պաստորալներից» և Հորատիուսի «Ներբողներից»: Բայց հուսալով կամ առնվազն մտածելով, թե գտել եմ դրանց մեջ մի բան, որն ավելի գոհացնող էր, քան իմ շարքային երկերը, ես որոշեցի թարմացնել իմ հին ծանոթությունը Լուկրետիուսի և Վերգիլիուսի հետ և իսկույն կենտրոնացա նրանց այն տեղերի վրա, որոնք ընթերցելիս ամենից շատ էին տպավորել ինձ: Իմ նախաձեռնության իրական ազդակները դրանք էին: Սակայն կար նաև դիպվածային շարժառիթ, որը հարկադրական էր. Աստված թող ների նրան, ով եղավ դրա պատճառը: Դա իմ Տեր Ռոսքոմոնի «Փորձ թարգմանական պոեզիայի մասին» երկն էր, որն անօգուտ էր ինձ համար մինչև որ ես վերջապես փորձեցի պարզել, թե արդյոք ի վիճակի եմ հետևել նրա կանոններին և կարող եմ արդյոք այդ մտահայեցողությունը վերածել պրակտիկայի: Շատերի համար պոեզիայի որևէ պարզ կանոն նման է մաթեմատիկական ապացույցի, որը միանգամայն ճշգրիտ է գծապատկերի մեջ, սակայն մեխանիկական գործողության համար՝ թերի: Ինձ թվում է, ես, ընդհանուր առմամբ, դիտարկել եմ նրա ցուցումները և վստահ եմ, որ դրանց ճշմարտության և օգտակարության մասին իմ դատողությունները բավականաչափ համոզիչ են: Եվ թող սնապարծություն չթվա, եթե ես նաև ավելացնեմ, որ առնվազն մի քանի դեպքերի համար կարող եմ օրինակներ կառուցել նրա կաննոների համար: Եվ այդուհանդերձ, պիտի խոստովանեմ, որ հաճախ չափն անցել եմ, քանի որ կատարել եմ և՛ հավելումներ, և՛ կրճատումներ, իսկ երբեմն էլ իմ հեղինակներին վերաբերող այնպիսի համարձակ ծանոթություններ եմ գրել, որպիսիք ոչ մի հոլանդացի մեկնաբան ինձ չէր ների: Հավանաբար առանձին այդպիսի դրվագներում, ինձ թվացել է, թե գտել եմ մի գեղեցկություն` ցավոք չբացահայտված նշված պեդանտների կողմից, որը բանաստեղծից բացի ուրիշ ոչ ոք չէր կարող հայտնաբերել: Այն, որ ես կրճատել եմ նրանց որոշ ձևակերպումներ, հավանաբար պայմանավորված է վստահությամբ, որ այն, ինչը գեղեցիկ է հունարեն կամ լատիներեն, անգլերեն այդքան բարեհունչ չէր լինի, իսկ ինչ վերաբերում է հավելումներին, ապա ես կցանկանայի, որ կեղծ քննադատները չկարծեին, թե այդ մտքերն ամբողջովին իմն են, այլ, որ դրանք թաքուցյալ ձևով առկա են բանաստեղծի մոտ, կարող են արտածվել նրանից, կամ, եթե այս երկու կարծիքներն էլ թերի են, գոնե կարծեն, որ իմ գրածը համահունչ է նրա գրածին, և որ եթե նա լիներ ողջ և լիներ անգլիացի, ապա իմ լրացումները հենց այն են, ինչը նա թերևս գրած կլիներ:
Ի վերջո թարգմանիչը պետք է անի այնպես, որ իր հեղինակը ներկայանա հնարավորինս առինքնող, պայմանով, որ կպահպանի իր բնույթը և չի դադարի նման լինել ինքն իրեն: Թարգմանությունը հետմահու նկարչության տեսակ է. ամեն ոք կընդունի, որ գոյություն ունի նմանության երկու տեսակ` լավ և վատ: Մի բան է նկարել ճիշտ եզրագծեր, նման դիմագծեր, ճշգրիտ համամասնություններ և ինքնին մոտավոր գունավորում, և այլ բան է ողջ այս նրբագեղությունը ստեղծել դրության, ստվերների և գլխավորապես ոգու միջոցով, որը կենդանություն է հաղորդում ամբողջին: Չեմ կարող սառնասրտորեն նայել գերազանց բնագրի թերի թարգմանությանը, հատկապես չեմ կարող անտարբեր մնալ Վերգիլիուսի, Հոմերոսի և մի քանի ուրիշների հարցում, որոնց տողերի գեղեցկությանը փորձել եմ նմանակել ողջ կյանքում, տողեր, որոնք այդքան աղավաղել են անճարակ թարգմանիչները (այդ բանը կարող եմ ասել նաև նրանց դեմքին): Հունարենին կամ լատիներենին անծանոթ ո՞ր անգլիացի ընթերցողը կհավատա ինձ կամ ցանկացած ուրիշի, ով մեծարում է այդ հեղինակներին, և կընդունի, որ մեր հիացմունքի համար մենք պարտական ենք Օգլբիի թարգմանություններին: Բայց ես ինձ թույլ կտամ վստահեցնել նրանց, որ վատ թարգմանության մեջ լավ բանաստեղծը հեռու է ինքն իրենից նույնքան, որքան սատկած լեշը՝ կենդանի մարմնից: Շատերն են հասկանում հունարեն կամ լատիներեն, բայց նրանք չեն տիրապետում մայրենի լեզվին: Անգլերենի յուրակերպությունը և նրբությունները հայտնի են քչերին, անգամ խելամիտ մարդը չի կարող հասկանալ և կիրառել դրանք, առանց առաջադեմ կրթության, երկար ընթերցանության և առանց յուրացնելու մեր ունեցած սակավ մեծ հեղինակներին, առանց իմանալու մարդկանց և նրանց վարքը, բարքերի ազատությունը և երկու սեռերի ամենալավ ընկերակցությամբ տեղի ունեցող զրույցները. կարճ ասած, առանց սրբելու այն ժանգը, որով նրան ծածկել են պասիվ ուսումնառության տարիները: Դժվար է հասկանալ անգլերենի մաքրությունը և դժվար է քննադատորեն տարբերել ոչ միայն լավ գրողին վատից, պատշաճ ոճը անտեղի ոճից, այլև նշմարել այն մաքուրը, որ կա գրողի մեջ և տարբերել այն նրա մեջ եղած տկարից ու կեղծից: Ցանկանալով գտնել այս բոլոր տարրերը կամ դրանցից շատերը` մեր ճարտարամիտ, նորովի մտածող երիտասարդներից շատերն իրենց համար որպես օրինակ են վերցնում անուն հանած որևէ անգլիացի բանաստեղծի, դարձնում են նրան պաշտամունքի առարկա և նմանակում են նրան ինչպես կարող են՝ չիմանալով, թե որն է այդ բանաստեղծի թերությունը, որն է նրա ոչ հասուն և թույլ կողմը, որ նրա մտքերը չեն համապատասխանում նյութին կամ, որ նրա արտահայտությունները համարժեք չեն նրա մտքերին, կամ որ դրանք աններդաշնակ են: Այսպիսով, նախքան օտար լեզվից թարգմանելը, անհրաժեշտ է լավ իմանալ մայրենին: Եվ բավական չէ, որ թարգմանիչը կարողանա դատել բառերի և ոճի մասին. նա պարտավոր է լինել դրանց վարպետը. նա պիտի կատարելապես հասկանա իր հեղինակի լեզուն և բացարձակորեն տիրապետի մայրենուն: Հետևաբար կատարյալ թարգմանիչ լինելու համար, նա պիտի լինի կատարյալ բանաստեղծ: Սակայն գեղեցիկ անգլերենով, բանաստեղծական արտահայտություններով ու երաժշտական հանգով իր հեղինակի մտքերը հաղորդելն էլ բավարար չէ, քանի որ, թեև այդ ամենը շատ դժվար է իրագործել, այդուհանդերձ, դեռ մնում է ավելի բարդ խնդիր, որի առեղծվածի շուրջ թարգմանիչներից քչերն են մտածել: Այս առնչությամբ ես արդեն արել եմ մեկ-երկու ակնարկ. այն է՝ պահպանել հեղինակի խառնվածքը, որը տարբերում է նրան մյուսներից, դարձնում նրան այն առանձնահատուկ բանաստեղծը, որին կուզեիր թարգմանել: Օրինակ, Վերգիլիուսի և Օվիդիուսի ոչ միայն մտքերը, այլև ոճն ու չափածոն են տարբեր: Սակայն ես նկատել եմ, որ անգամ մեր ամենալավ բանաստեղծները, որոնք թարգմանել են վերոհիշյալ հեղինակների որոշ դրվագներ, ինչի արդյունքում վերջիններիս տաղանդն ասես խամրել է, աշխատելով միայն հանգի բարեհնչության և ներդաշնակության վրա, այնքան նման են դարձրել երկու հեղինակներին, որ եթե ծանոթ չլինեի բնագիր տեքստերին, թարգմանություններից երբեք գլխի չէի ընկնի, թե որն է Վերգիլիուսը և որը՝ Օվիդիուսը: Ուշ շրջանի մի նշանավոր նկարչի հանդիմանում են իր նրբագեղ նկարներում բնօրինակից հեռանալու համար: Բանն այն է, որ նա ավելի շատ նկարում է ինքն իրեն, քան նրանց, ովքեր նստում են նրա առաջ: Այդպիսի թարգմանիչների դեպքում ես հեշտորեն կարող եմ տարբերել ձեռքը, որ ստեղծում է երկը, բայց չեմ կարող տարբերել նրա թարգմանած հեղինակներին: Երկու հեղինակներ կարող են լինել հավասարապես բարեհունչ, սակայն բարեհնչության մեջ նույնպես մեծ տարբերություն կա, այնպես, ինչպես ասենք շաքարից և մեղրից պատրաստված քաղցրավենիքի դեպքում:
III
…Ես միշտ համարել եմ, որ խստագույն քննադատներին գոհացնելու միջոցը բանաստեղծին տառացի թարգմանելը չէ, հատկապես՝ Վերգիլիուսին: Բառերի նրա ընտրության բացառիկ գեղեցկությունը տրված չէ ինձ, և դրան խանգարում է մեր հերոսական չափածոյի նեղ շրջանակը, քանի դեռ ես օգտվում եմ բացառապես միավանկերից և բաղաձայնների կուտակումներից, որոնք մեր մայրենու մեռած բեռն են: Պիտի խոստովանեմ, որ թեպետ շատ հազվադեպ, բայց պատահում է, որ միավանկերով գրված բանաստեղծությունը կարող է հնչել ներդաշնակորեն. նման օրինակներ ինձ պատահել են: «Էնեականի» իմ առաջին տողը վատը չէ:
Arms, and the Man I sing, who forc’d by Fate, etc.[8]
Բայց շատ ավելի հաջող օրինակ կարելի է համարել Մանիլիուսի վերջին տողը, որն անգլերեն է թարգմանել մեր ուսյալ և ողջամիտ պրն. Քրիչը:
Nor could the world have borne so fierce a Flame-[9]
Այստեղ մեծ թվով ձայնորդ բաղաձայնները դրված են այնքան հմտորեն, որ բարեհնչություն են հաղորդում բառերին, չնայած, որ դրանք բոլորն էլ բաղկացած են մեկ վանկից:
Ճշմարիտ է, որ ես էլ երբեմն ստիպված եմ եղել այդպես վարվել այս երկի այլ տեղերում, սակայն դա երբեք չի եղել ինքնանպատակ. ավելի շուտ դրա պատճառը եղել է փութկոտությունը և կամ էլ Վերգիլիուսը չի թողել ինձ բառերը պաճուճելու ոչ մի հնարավորություն. չէ՞ որ հազվադեպ է պատահում, որ միավանկ բառերից կազմված տողը չափածոն վերածի արձակի, անգամ եթե այդ արձակը չլինի հարթ ու ներդաշնակ: Փիլարքոսը, հիշում եմ, ստիպում է Բալզակին մեկ դրվագում տեղադրել քսան միավանկեր, որոնց արանքում ոչ մի երկվանկ չկա: Իմ ընտրած եղանակն այնքան միագիծ չէ, որքան փոխասույթը (metaphrase), ոչ էլ այնքան ազատ, որքան շրջասույթը (paraphrase), որոշ բաներ կրճատել եմ, իսկ որոշ բաներ ինքս եմ ավելացրել: Եվ հուսով եմ, որ բացթողումները թելադրված են կոնկրետ դեպքերով, որոնք անգլերեն գեղեցիկ չէին հնչի, իսկ հավելումները, վերստին հուսով եմ, Վերգիլիուսի ոգով են: Հավելումները (հանդգնում եմ առնվազն կարծելու այդպես) ոչ թե ներմուծվում են նրա մեջ, այլ բխեցվում են նրանից: Նա տիրապետում է հակիրճությանը ավելի, քան որևէ այլ բանաստեղծ, բայց նրա օգտին է գործում նաև լեզվի առանձնահատկությունը, որը թույլ է տալիս շատ բան տեղավորել նեղ տարածության մեջ: Մեր և մյուս բոլոր ժամանակակից լեզուները ժամանակային և հոլովական նշաններից և այլ կոպտություններից զատ, որոնց հիման վրա մեր նախնիների մեղքով կառուցվել է մեր խոսքը, ունեն նաև ավելի շատ հոդեր և դերանուններ: Հռոմեացիները մշակեցին իրենց [լեզուն]` հիմնվելով հույների վրա, իսկ հույները, ինչպես հայտնի է, ջանասիրաբար աշխատել են իրենց լեզվի վրա հարյուրավոր տարիներ, մինչև որ հասցրել են այն կատարելության: Նրանք մերժեցին բոլոր այդ դերանունները և հնարավորինս հրաժարվեցին հոդերից` մեկ բառով հասկացնելով այն, ինչը մենք մի կերպ արտահայտում ենք երկու բառով, և դա մեկն է այն պատճառներից, թե ինչու մենք չենք կարողանում գրել նրանց նման ամփոփ: Օրինակ pater բառը նշանակում է ոչ միայն հայր, այլև քո հայրը, իմ հայրը, նրա հայրը, և այդ ամենը բովանդակված է մեկ բառի մեջ:
Այս անհարմարությունը բնորոշ է բոլոր ժամանակակից լեզուներին, և հենց սա է մեզ ստիպում ավելի շատ բառեր կիրառել, քան հները: Սակայն նախկինում էլ նկատելով, որ Վերգիլիուսը ջանում է լինել հակիրճ և միաժամանակ նրբաոճ, ինքս հետամուտ եմ եղել նրա վարպետությանը և չեմ պահպանել հակիրճությունը, քանի որ Վերգիլիուսը նման է անուշահոտ համպարի, թանկարժեք օծանելիքի, բայց այնքան խիտ ու կպչուն, որ այն պիտի բացվի մշկայուղի ցածրորակ հոտով կամ մշկաբէշկով, այլապես նրա քաղցրությունը չի արտացոլվի մյուս լեզվում:
Ընդհանուր առմամբ, հասկացա, որ հարմար է շարժվել շրջասույթի և տառացի թարգմանության այս երկու ծայրահեղությունների արանքով, հնարավորինս հարազատ մնալ իմ հեղինակին` պահպանելով նրա բոլոր արժանիքները, որոնցից կարևորագույնը նրա բառերի գեղեցկությունն է. պիտի հավելեմ, որ այդ բառերը միշտ պատկերավոր են: Դրանցից այնպիսիք, որոնք պահպանում են իրենց նրբագեղությունը նաև մեր լեզվում, փորձել եմ փոխանցել, բայց դրանցից շատերն էլ անխուսափելիորեն պիտի կորչեն, քանի որ փայլում են միայն բնագրում: Վերգիլիուսը հաճախ մեկ տողում օգտագործում է երկու այդպիսի բառ, բայց մեր հերոսական չափածոյի սահմանափակությունը չի կարող հանդուրժել մեկից ավելին, և դա պետք է արդարացում լինի նաև շատ ուրիշների համար, ովքեր չեն հանդուրժում անգամ մեկը: Այսպիսին է լեզուների տարբերությունը կամ այսպիսին է բառերի ընտրության հմտության իմ պահանջը: Բայց համարձակվում եմ պնդել և հույս ունեմ, որ իմ պնդումը կլինի նույնքան փաստարկված, որքան ֆրանսիացի թարգմանչինը, որ գործ ունենալով աստվածային այս հեղինակի բոլոր երկերի հետ, ես փորձել եմ հնչեցնել Վերգիլիուսին այնպիսի անգլերենով, որով նա ինքը կխոսեր, եթե ծնված լիներ Անգլիայում և ապրեր մեր դարում:
IV
…Գրեթե ավարտել էի Չոսերի հետ կապված աշխատանքս, երբ ստիպված եղա պատասխանելու ներկայիս գործին վերաբերող մի քանի առարկությունների: Պարզվում է` ինչ-ինչ մարդիկ վիրավորված են, որ ես այս պատմվածքները թարգմանել եմ ժամանակակից անգլերեն, քանի որ նրանց կարծիքով դրանք արժանի չէին իմ այս ջանքերին, և համարում են Չոսերին չոր, հնաոճ կատակաբան, որին չարժեր երկրորդ կյանք տալ: Ես հաճախ եմ լսել Լեսթերի ավագ կոմսից, որ պրն. Քաուլին նույնպես այդ կարծիքին է: Վերջինս, կարդացած լինելով Չոսերին իմ Տիրոջ խնդրանքով, հայտարարել է, որ նա իր ճաշակով չէ: Նախօրոք չեմ համարձակվում հակադրել կարծիքս այդքան մեծ հեղինակի դատողությանը, սակայն, հավատացած եմ, որ այնուամենայնիվ ազնիվ կլիներ այդ որոշումը թողնել հասարակությանը: Պրն. Քաուլին շատ համեստ էր բռնապետի տեղ անցնելու համար, և հավանաբար, Չոսերի հին ոճից վրդովված, այլևս չի քննել նրա ողջ խորությունը: Ընդունում եմ, որ Չոսերն անմշակ ադամանդ է, և փայլելու համար, նախ պիտի հղկվի: Միևնույն ժամանակ ես չեմ ժխտում, որ ապրելով մեր պոեզիայի վաղ օրերում, Չոսերը միշտ չէ, որ գրել է էականի մասին, այլ երբեմն երրորդական բաները խառնել է առավել արժեքավոր դրվագների հետ: Երբեմն, բայց ոչ հաճախ, պատահում է, որ նա, ինչպես Օվիդիուսը, չի զսպում իրեն և չի զգում, թե երբ է ասվածը բավարար: Սակայն Չոսերի կողքին եղել են նաև շատ ուրիշ նշանավոր սրամիտներ, որոնց թերությունը եղել է իրենց անհարկի ծայրահեղությունը և ցածր հարգը: Հեղինակը պիտի գրի ոչ թե այն, ինչ կարող է, այլ այն, ինչ պետք է գրի: Նկատելով Չոսերի մոտ այս ավելորդությունը (չէ՞ որ հասարակ մարդու համար հեշտ է սխալներ գտնել ավելի մեծի մոտ)՝ ես չեմ դատապարտել ինձ տառացի թարգմանությանը և հաճախ կրճատել եմ այն, ինչ անհրաժեշտ կամ գեղեցիկ մտքերի կողքին երևալու համար բավարար չափով արժանի չեմ համարել: Որոշ տեղերում համարձակվել եմ ավելի հեռու գնալ և հավելումներ եմ արել այնտեղ, ուր, ըստ իս, հեղինակս թերի է և չի հաղորդել իր մտքերին պատշաճ պերճություն այնպես, ինչպես կպահանջեին բառերը մեր լեզվի վաղ օրերում: Այդ հարցում ինձ քաջալերեց այն, որ ես (եթե կարող եմ այդպես ասել ինքս իմ մասին) հայտնաբերեցի նրա հետ իմ հոգեհարազատությունը և որ ինքս էլ տարված եմ նույնատիպ դիտարկումներով: Մեկ ուրիշ բանաստեղծ մեկ ուրիշ ժամանակաշրջանում կարող է նույնքան ազատ վարվել իմ գրվածքների հետ, եթե իհարկե դրանք ապրեն այնքան, որ դրանց շնորհվի բարելավման հնարավորություն: Երբեմն հարկ էր լինում անգամ վերակառուցել Չոսերի միտքը, որը կա՛մ կորել, կա՛մ աղավաղվել է տպագրական վրիպակների պատճառով: Վերցնենք հետևյալ օրինակը. «Պալամոն և Արսիտե» պատմվածքում, որտեղ նկարագրվում է Դիանայի տաճարը, մեր հեղինակի բոլոր հրատարակություններում կգտնեք հետևյալ տողերը:
There saw I Danè turned into a Tree,
I mean not the Goddess Diane,
But Venus Daughter, which that hight Danè.[10]
Մի փոքր մտորելով ես հասկացա, որ այստեղ հարկ է վերականգնել հետևյալ իմաստը. ծառի է վերածվել Դափնեն՝ Պենեյոսի դուստրը: Ես չեմ համարձակվում նույնը անել նաև Օվիդիուսի հետ, որպեսզի հետագայում չհայտնվի Միլբորնը և չհայտարարի, թե ես չհասկանալով հեղինակին, շեղվել եմ նրանից:
Բայց կա նաև կարծիք, որ ես չպիտի թարգմանեի Չոսերին ճիշտ հակառակ պատճառով: Ասողները վստահ են, որ Չոսերի հին լեզուն ասես պաշտամունքի առարկա է, և այն փոփոխելը համազոր է գռեհկացման և սրբապղծության: Դեռ ավելին, նրանք կարծում են, որ նրա էությունից ինչ-որ բան թարգմանության մեջ կխաթարվի, իսկ մտքերի հմայքը, որը հին բարքերի պայմաններում թերևս ավելի նրբագեղ է, մեծ իմաստով, անշուշտ, կկորչի: Այս կարծիքին էր իմ հիշատակած բացառիկ անձնավորությունը՝ Լեստերի ավագ կոմսը, որի մեծարանքը Չոսերի հասցեին նույնքան մեծ էր, որքան պրն. Քաուլիի արհամարհանքը: Իմ Տերը համոզեց ինձ ետ կանգնել այս ձեռնարկումից (քանի որ նրա մահից արդեն մի քանի տարի առաջ ես մտածում էի դրա մասին), և նրա հեղինակությունն այնքան երկար ժամանակ իշխեց ինձ վրա, որ նրա նկատմամբ ունեցածս հարգանքից ես նրա կենդանության օրոք ետ կանգնեցի այդ խրթին ձեռնարկումից: Սակայն իմ փաստարկները չէին կարող տեղի տալ նրա առարկություններին: Եթե գրողի առաջին նպատակը հասկացվելն է, ապա ավելի ուշ, երբ նրա լեզուն աստիճանաբար հնանում և դառնում է ոչ գործածական, նրա մտքերը նույնպես պետք է որ դառնան մութ.
Multa renascentur, quae nunc cecidere; cadentque
Quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus,
Quem penes arbitrium est et jus et norma loquendi. [11]
Երբ հնչունական կամ իմաստային ինչ-ինչ նկատառումներից ելնելով անհրաժեշտ է լինում պահել որևէ հին բառ, ես անհրաժեշտ ողջախոհություն եմ ցուցաբերում և պահում եմ այն: Սրանից դուրս ամեն բան սնոտիապաշություն է: Բառերը նման չեն ուղենիշների, որոնց անձեռնմխելիությունը թույլ չի տալիս երբևէ տեղաշարժել դրանք. ավանդույթները փոխվում են, և անգամ օրենքները լռելյայն չեղյալ են համարվում, երբ վերանում է դրանք գործի դնող պատճառը: Ինչ վերաբերում է փաստարկի մյուս մասին, ըստ որի բառերի նորարարության պատճառով հեղինակի մտքերը կկորցնեն իրենց նախնական գեղեցկությունը, ապա ոչ միայն գեղեցկությունը, այլև իրենք այդ մտքերը վերանում են այնտեղ, ուր բառն այլևս չի հասկացվում, և դա առնչվում է ներկայիս դեպքին: Հավատացնում եմ՝ ցանկացած փոխադրության դեպքում ինչ-որ բան պիտի կորչի, դա այդպես է բոլոր թարգմանություններում: Կարևոր է պահել իմաստը: Բայց չէ որ իմաստը կորչում կամ առնվազն աղավաղվում է, եթե դժվարըմբռնելի է, այն էլ՝ քչերի համար: Ո՞վքեր են այն քչերը, որ կարդալով Չոսեր, կարող են լիովին հասկանալ նրան: Եթե չեն հասկանում, ապա կարդում են անօգուտ և առանց հաճույքի: Մի քանի հին սաքսոն ընկերների համար չէ, որ ես Չոսերի հետ միասին կրում եմ այս տառապանքը. թո՛ղ նրանք մերժեն իմ թարգմանությունը, քանի որ չունեն դրա կարիքը: Ես թարգմանել եմ նրանց համար, ովքեր իմաստը և պոեզիան, երբ դրանք դրված են իրենց հասկանալի բառերի մեջ, հասկանում են նույքան լավ, որքան հին սաքսոն բարեկամները: Առաջ ընկնելով՝ կհամարձակվեմ հավելել, որ ինչ-ինչ հատվածներում կորցրածս գեղեցիկ տեղերը ես հատուցել եմ այլ հատվածներում, որոնք բնագրում այդքան էլ գեղեցիկ չէին: Թերևս այս հարցում ես կարող եմ կողմնապահ լինել ինքս իմ հանդեպ. թո՛ղ դատի ընթերցողը, իսկ ես հանձնվում եմ նրա դատին: Եվ հիմա, կարծում եմ, առիթ ունեմ բողոքելու նրանցից, ովքեր հասկանալով Չոսերին, մեծ մասամբ կզրկեին իրենց հայրենակիցներից մեծ մասին այդ առավելությունից և կթաքցնեին նրան, ինչպես դա անում են ժլատներն իրենց պապերի ոսկու հետ, որպեսզի միայն իրենք դիտեն այն և թույլ չտան մյուսներին օգտվել դրանից: Կարճ ասած, ես ամենայն լրջությամբ հավատացնում եմ, որ ոչ մի մարդ երբևէ չի ունեցել և չի ունենա ավելի մեծ ակնածանք Չոսերի նկատմամբ, քան ես: Նրա երկերի մի մասը ես թարգմանել եմ լոկ նրա հիշատակը հավերժացնելու կամ գոնե հայրենակիցների մեջ նրա հիշողությունը թարմացնելու համար: Եվ եթե որոշ դեպքերում ես փոխոխությունների արդյունքում բարելավել եմ նրան, պիտի խոստովանեմ նաև, որ առանց նրա ոչինչ անել չէի կարողանա: Facile est inventis addere-ն մեծ գովեստ չէ, և ես այնքան սնափառ չեմ, որ կարծեմ, թե արժանի եմ ավելիին: Նշեմ միայն մի փաստ. ինձ ծանոթ մի կին, որը նամակագրական կապի մեջ է ֆրանսիացի մի քանի ազնիվ հեղինակների հետ, նրանցից տեղեկացել է, որ օրիորդ դը Սկուդերին, որը ծեր է ինչպես Սիբիլլան և նրա հետ միասին ոգեշնչված է պոեզիայի նույն Աստծուց, այժմ ֆրանսերեն է թարգմանում Չոսերին: Դրանից ես եզրակացնում եմ, որ Չոսերը թարգմանված է եղել հին պրովանսերեն, քանի որ չեմ կարծում, թե այդ կինը տիրապետում է հին անգլերենին: Սույն փաստը ստիպեց ինձ մտածել, որ այստեղ ճակատագրական ինչ-որ բան կա, և կգա մի ժամանակ, երբ մեծ կատակաբանների հռչակն ու հիշատակը կվերադառնա. Չոսերը կլինի թե՛ Ֆրանսիայում, թե՛ Անգլիայում: Եվ գուցե այս բացառությունը հնարավորություն է, որին ես չեմ համարձակվում ավելի բարձր անուն տալ սնահավատության մեջ մեղադրվելու վախից:
V
…Այս ամենը մղում է ինձ մեկ-երկու բառ ասել թարգմանության մասին ընդհանրապես. անգլիացիներն այստեղ պետք է որ ավելի աչքի ընկնեն բոլոր ազգերի մեջ, սակայն իրերի ընթացքը ցույց է տալիս, որ մենք շատ քիչ ենք առաջ անցել ֆրանսիացիներից: Իհարկե հարկ է նշել դրա հիմնավոր պատճառը. դա այն է, որ այստեղ նման գործեր ձեռնարկողները գրավաճառներն են, իսկ դրանք մարդիկ են, որոնք ավելի շատ նվիրված են իրենց շահին, քան հասարակական պատվին: Նրանք շատ տնտեսող են, որպեսզի պարգևատրեն անպիտան գրչակներին, որոնց գործի են դնում, և նրանց չի մտահոգում, թե ինչպես կարվի աշխատանքը, կարևոր է, որ այն արվի: Նրանք ապրում են՝ վաճառելով ոչ թե գրքեր, այլ վերնագրեր, և եթե վերնագիրը գրավում է որևէ մեկի ուշադրությունը, ապա նրանք համարում են, որ հասել են իրենց նպատակին և նրանց չի հուզում, թե ինչ պատուհասներ են կրում հեղինակները իրենց նման չարչիներից:
Քանի դեռ թարգմանություններն այսպես գրավաճառների տնօրինության տակ են, և ներկայացված լինելու համար ավելի լավ դատավորներ կամ գնահատողներ չունեն, հնարավոր չէ, որ մենք որևէ առաջընթաց ունենանք մի արվեստում, որը շատ օգտակար է ուսումնատենչ մարդկանց, ինչպես նաև գիտելիքի զարգացման ու ընդլայնման համար, որը վատագույն միջոցը չէ ստրկության դեմ:
Պետք է խոստովանել, որ երբ գրավաճառը աննշան գրողների շահամոլ ծրագրերին հետևելուց բացի հետաքրքրություն է տածում նաև որակի և հանճարի հանդեպ, ինչպես ասենք Պլուտարքոսի և Լուկիանոսի «Կենսագրությունների» դեպքում է, ընթերցողը կարող է բավարարվել արդեն նրանով, որ թարգմանության մեջ զգում է հեղինակի շունչն ու ոգին: Այս պարոնայք շատ լավ գիտեն, որ չպետք է ստորաքարշորեն սող տան իրենց հեղինակի բառերի հետևից, ինչպես դա արել են ոմանք: Քանի որ դա անխուսափելիորեն կստիպի նրանց ստեղծել առոգանության և դարձվածաբանության նոր ձև, որը կլինի օտարոտի, և կքննադատվի ճիշտ այնպես, ինչպես պրն. Սպենսը մի ժամանակ քննադատվեց իմ տեր Դորսեթի կողմից: Բանն այն է, որ Սպենսը այնքան հմուտ թարգմանիչ էր, որ նրա թարգմանությունը հասկանալու համար պահանջվում է իմանալ բնագիրը: Չէ որ յուրաքանչյուր լեզու ունի իր յուրահատկությունները և դարձվածքները, որոնք հնարավոր չէ փոխադրել ուրիշ լեզվով առանց մշտական անհեթեթությունների:
Ընթերցման արժանի թարգմանչի վարպետությունը թարգմանող և թարգմանվող լեզուներին տիրապետելն է: Բայց եթե կարելի է թույլ տալ թերացում դրանցից որևէ մեկում, դա պետք է լինի բնագրի լեզուն, քանի որ, եթե թարգմանիչը տիրապետում է դրան այնքան, որ կարող է հասկանալ հեղինակի մտքերը, ապա կարող է պատշաճ կերպով արտահայտել դրանք իր մայրենի լեզվով, եթե իհարկե լիովին տիրապետում է մայրենուն: Սակայն առանց մայրենու իմացության նա երբեք չի կարող արտահայտել դրանք գործուն և վայելուչ, իսկ առանց այս երկուսի ընթերցանությունը դառնում է տանջանք և չարչարանք: Իհարկե, յուրաքանչյուր լեզվում կլինեն բազում գեղեցիկ բաներ, որոնք կախված են այդ լեզվի առոգանությունից, և դրանք կկորչեն այն թարգմանության մեջ, որի թարգմանիչը լավ չի տիրապետում իր հեղինակի բնագիր լեզվին: Մյուս կողմից սակայն, նախ հնարավոր չէ երկու լեզուներով հաղորդել խոսքի բոլոր այդ չնչին նրբությունները, և եթե անգամ թարգմանիչը կատարելապես ընկալում և զգում է իր հեղինակի շունչն ու ոգին, ունի ոճ և կարողանում է լավ արտահայտվել իր լեզվով, ապա հեշտությամբ կտեսնի, որ այդ ամենը, միևնույն է, կորչում է վերոհիշյալ թերության պատճառով:
Բնագրին հատուկ ուժով և ոգով գրող թարգմանիչը երբևէ չպետք է կառչի իր հեղինակի բառերից: Նա պիտի ունենա լիակատար ինքնատիրապետում և կատարելապես ըմբռնի իր հեղինակի հանճարն ու միտքը, առարկայի բնույթն ու արվեստին կամ առարկային առնչվող տերմինները: Այդ դեպքում նա այնքան ճշմարիտ ու բնական կարտահայտի իրեն, ասես ինքն է գրել բնագիրը: Մինչդեռ նա, ով թարգմանում է բառ առ բառ, ձանձրալի փոխադրության մեջ կորցնում է ողջ ոգին:
Չէի ցանկակա` կարծեիք, թե ըստ իս թարգմանիչը պիտի լինի այնքան ազատ, որ գրի ինչպես պրն. Սպենսը, երբ Լուկիանոսի անմեղ կատակի և ատտիկյան սրամտության տեղում մենք հանդիպում ենք Բիլինգսգեյթի կամ Մուրֆիլդսի և Բարթոլոմյու Ֆեյրի վեհաշուք լեզվին:
Ահա ինչու ես գրում եմ ոչ թե այդպիսի թարգմանիչների համար, այլ նրանց, ովքեր կարող են արտահայտել իրենց հեղինակների ոգին ու հանճարը, մի բան, առանց որի իրենց ողջ աշխատանքը ոչ միայն անօգուտ կլիներ, այլև ամոթի մեջ կթաղեր հենց իրենց` վնասելով սպանդանոցում հայտնված իրենց հեղինակին:
Կարծում եմ` ընթերցողին թարգմանության այս ձևից բացի ուրիշ որևէ կանոն տալու կարիք չունեմ. չէ՞ որ օրինակն այստեղ առավել ազդեցիկ է այն կանոնից, որին ես հիմա հղում եմ նրանց:
Այն, ինչում մարդն արդարացիորեն որակվում է որպես թարգմանիչ, կբացահայտի թարգմանչի և նրա գործունեության համար բացառիկորեն օգտավետ շատ կանոններ: Սակայն մարդու համար, որը ձգտում է այդպիսի նախաձեռնության համար անհրաժեշտ այս բնական որակներին, բոլոր առանձին կանոնները կծառայեն լոկ մեկ նպատակի` դրանք կդարձնեն նրան առավել նշանավոր ինքնահավան:
[1]Բառը բառով կատարելապես չի թարգմանվում (տողացի թարգմ. Ա. Վ.):
[2]Այդ ստորաքարշ շավիղը, թեպետ ազնվորեն չի հրաժարվում
Բառացի և տողացի լինելուց
Հետամուտ չէ նոր և առավել ազնիվ ճանապարհի՝
Ստեղծելու համար նաև թարգմանություններ և թարգմանիչներ:
Նրանք պահպանում են մոխիրը, չնայած, որ հուրն է
Հավատարիմ իր իմաստին, բայց առավել՝ իր փառքին:
(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)
[3]Եվ նույն քամիները կտանեն ձեր առագաստներն ու հավատարմությունը:
(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)
[4] Երբ փորձում եմ հակիրճ լինել, դառնում եմ անհասկանալի (տողացի թարգմ. Ա. Վ.):
[5] Մուսա, երգի՛ր մարդուն, ով Տրոյայի պաշարումից ի վեր
Այդքան քաղաքներ և բարքեր տեսավ:
(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)
[6]Ով տառապեց թափառական (տողացի թարգմ. Ա. Վ.):
[7] Եթե չկա հույս լիակատար ապաքինման, թողեք դա:
(Տողացի թարգմ. Ա. Վ.)
[8] Զենքեր եմ երգում և այն հերոսին, որ, ճակատագրի կողմից հալածված, ևն (Պուբլիուս Վերգիլիուս Մարո, Էնեական Անտիկ, միջնադարյան և վրածննդի գրականություն, Եր. 1990, 768 էջ, թարգմ. Գրիգոր Արեյան):
[9] Աշխարհը չէր կարող ծնել այդչափ անողոք մի Բոց (տողացի թարգմ. Ա.Վ.):
[10] Այնտեղ տեսա Դանեին, որ վերածվեց ծառի,
Նկատի ունեմ ոչ թե աստվածուհի Դիանային,
Այլ Վեներայի դստերը, որին կոչում են Դանե:
(Տողացի թարգմ. Ա.Վ.)
[11] Horatius, Ars Poetica, 456-457:
Անգլերենից թարգմանությունը՝ Անահիտ Վարդանյան