Մարտին Հայդեգգեր
Մարտին Հայդեգգերն ասել է այս ճառը 1933 թվականին, Ֆրայբուրգի համալսարանի ռեկտորի պաշտոնը ստանձնելու կապացությամբ: Աղբյուրը՝ Heidegger, Martin; Die Selbstbehauptung der deutschen Universität; Breisgau, 1934 2 ; S. 5 – 22:
Ռեկտորության ստանձնումը այս բարձրագույն դպրոցի հոգևոր առաջնորդության պարտավորություն է: Ուսուցիչների և աշակերտների փոխհաջորդումը արթնանում և ամրանում է գերմանական համալսարանի էության մեջ ճշմարիտ և ընդհանուր արմատավորվածությունից: Բայց այդ էությունը պարզության, արժանիքի և ուժի է հասնում նախ և առաջ և միշտ այն դեպքում, երբ առաջնորդներն իրենք իսկ առաջնորդվողներ են՝ առաջնորդված հոգևոր այն առաջադրանքի անսասանությամբ, որը ստիպում է գերմանացի ժողովրդի ճակատագրին դրոշմվել իր պատմության մեջ:
Գիտե՞նք արդյոք այդ հոգևոր առաջադրանքի մասին: Անկախ նրանից՝ գիտենք, թե ոչ, անխուսափելի է հետևյալ հարցը. արդյո՞ք մենք՝ այդ բարձր դպրոցի ուսուցչությունը և աշակերտությունը իսկապես և ընդհանուր կերպով արմատավորված ենք գերմանական համալսարանի էության մեջ: Ունի՞ արդյոք այդ էությունը դրոշմելու իսկական ուժ մեր գոյության համար: Հավանաբար լոկ այնժամ, երբ մենք հիմնավորապես կամենում ենք այդ էությունը: Բայց ո՞վ կուզեր կասկածի տակ առնել դա: Համալսարանի էության տիրապետող գիծը տեսնում են դրա «ինքնակառավարման» մեջ. այն պետք է պահպանել: Բայց մտածե՞լ ենք արդյոք, թե ինչ է պահանջում մեզնից ինքնակառավարման հավակնությունը:
Ինքնակառավարումը նշանակում է. մենք ինքներս ենք մեզ առաջադրանք դնում և ինքներս ենք որոշում դրա կատարման ուղիներն ու եղանակները, որպեսզի այդկերպ լինենք այն, ինչ կամենում ենք լինել: Բայց գիտե՞նք արդյոք, թե ովքեր ենք ինքներս, մենք՝ գերմանացի ժողովրդի բարձրագույն դպրոցի ուսուցիչների ու աշակերտների այս միությունը: Կարո՞ղ ենք ընդհանրապես իմանալ դա, առանց մշտական և խիստ ինքնաիմաստավորման:
Ո՛չ համալսարանի այսօրվա վիճակի իմացությունը, ո՛չ էլ ծանոթությունը նրա ավելի վաղ պատմության հետ չեն ապահովում նրա էության բավարար իմացություն, եթե մենք նախապես հստակ և խստորեն չսահմանագծենք այդ էությունը ապագայի համար, այդ ինքնասահմանագծման մեջ չկամենանք այն և այդ կամեության մեջ չհաստատենք ինքներս մեզ:
Ինքնահաստատումը գոյություն ունի միայն ինքնաիմաստավորման հիմքի վրա: Իսկ ինքնաիմաստավորումը տեղի է ունենում շնորհիվ գերմանական համալսարանի ինքնահաստատման:Կիրագործե՞նք այն արդյոք և ինչպե՞ս:
Գերմանական համալսարանի ինքնահաստատումը նրա էության նախնական և ընդհանուր կամքն է: Գերմանական համալսարանը նշանակալի է մեզ համար որպես բարձր դպրոց, որը գիտությունից և գիտության միջոցով գերմանացի ժողովրդի առաջնորդներ և ճակատագրի պահապաններ է ընտրում դաստիարակության և կրթության համար: Գերմանական համալսարանի էության կամքը գիտության կամքն է, որպես գերմանացի ժողովրդի պատմական հոգևոր առաքելության կամք, ժողովրդուրդ, որը գիտի ինքն իրեն սեփական պետության մեջ: Գիտությունը և գերմանական ճակատագիրը պիտի իսկույն իշխանության գան էության կամքի մեջ: Եվ դրանք կգան իշխանության միայն և այնժամ, երբ մենք՝ ուսուցիչներս և աշակերտներս, նախ տրամադրենք գիտությունը իր ամենաներքին անհրաժեշտությանը և երբ այնուհետևպաշտպանենք գերմանական ճակատագիրը իր ծայրագույն կարիքի մեջ:
Գիտության էությունը մենք, իհարկե, փորձում ենք ոչ իր խորագույն անհրաժեշտության մեջ, քանի դեռ խոսելով «գիտության նոր հասկացության» մասին, վիճարկում ենք անչափ այսօրեական գիտության ինքնուրույնությունը և նախադրյալազրկությունը: Այս բացառապես բացասական և վերջին տասնամյակներից դուրս ոչինչ չտեսնող գործունեությունն ի վերջո դառնում է գիտության էության մասին իսկական մտահոգության պատրանք:
Եթե մենք կամենում ենք որսալ գիտության էությունը, ապա նախ պիտի աչքի առաջ ունենանք հետևյալ որոշիչ հարցը. պիտի՞ արդյոք գիտությունը շարունակի լինել մեզ համար, թե՞ մենք թույլ կտանք, որ այն հասնի իր մոտալուտ վախճանին: Որ գիտությունը ընդհանրապես պիտի գոյություն ունենա, երբեք անպայմանորեն անհրաժեշտ չէ: Իսկ եթե գիտությունը պիտի գոյություն ունենա մեզ համար և մեր շնորհիվ,ապա ո՞ր պայմանի առկայությամբ այն կարող է իսկապես գոյություն ունենալ:
Լոկ այնժամ, երբ մենք վերստին ենթարկենք մեզ մեր հոգևոր պատմական գոյության սկզբի իշխանությանը: Այդ սկիզբը հունական փիլիսոփայության պոռթկումն է: Նրա մեջ արևմտյան որևէ ժողովրդի մարդը իր լեզվի շնորհիվ կանգնած է ամբողջ գոյի առաջ և հարցանում ու ըմբռնում է այն որպես գոյ, ինչպես որ այն կա: Ամեն գիտություն փիլիսոփայություն է, անկախ նրանից գիտի դա, թե ոչ: Ամեն գիտություն կապված է մնում փիլիսոփայության այդ սկզբին: Նրանից է քաղում իր էության ուժը, պայմանով, որ մնում է այդ սկզբի հասակակիցը:
Մենք կամենում ենք վերադարձնել մեր գոյությանը իմացության սկզբնապես հունական էության երկու բացառիկ հատկությունները:
Հույներն ունեին հին վկայություն, ըստ որի առաջին փիլիսոփան եղել է Պրոմեթևսը: Ահա ինչու Էսքիլոսը Պրոմեթևսին է թույլ տալիս արտաբերել գիտության էությունն արտահայտող խոսքը.
τέχνη δ᾽ἀνάγκης ἀσθενεστέρα μακρῷ
(Prom. 514 ed. Wil.)
«Իմացությունը շատ ավելի տկար է անհրաժեշտությունից»: Սա նշանակում է. իրերի մասին ամեն իմացություն նախապես ենթարկված է ճակատագրի գերիշխանությանը և մերժվում է նրա կողմից:
Հենց այդ պատճառով գիտական իմացությունը պիտի գործի դնի իր բարձրագույն համառությունը, որի համար միայն և առաջ է գալիս գոյի թաքնվածության ողջ զորությունը, իսկապես մերժվելու համար: Այսպես է բացվում գոյողը իր անհատակ անփոփոխության մեջ և օժտում է իմացությունը ճշմարտությամբ: Իմացության ստեղծագործական անզորության մասին վերոհիշյալ խոսքը ուզում են հասկանալ որպես զուտ ինքնահաստատվող և ըստ այդմ ինքնամոռաց իմացություն, որը մեկնում են որպես «տեսական» հրամայական: – Բայց ի՞նչ է θεωρία-ն հույների համար: Ասում են, որ դա զուտ հայեցողություն է, որը կապված է միայն իրերին դրանց լիության և պահանջվածության մեջ: Այդ հայեցող գործառույթը, հղում անելով հույներին, պիտի իրագործվի հանուն ինքն իրեն: Բայց այդ հղումն անարդար է: Քանզի նախ «տեսությունը» իրագործվում է ոչ թե հանուն ինքն իրեն, այլ միայն գոյի մերձավորությամբ և նրա ճնշման տակ գտնվելու կրքի մեջ: Երկրորդ. հույները պայքարում էին հասկանալու և իրագործելու համար այդ հայեցող հարցանումը որպես մարդու էներգիայի, «գործի մեջ լինելու», որոշակի, անգամ բարձրագույն եղանակ: Նրանք մտածում էին ոչ թե պրակտիկան տեսությանը հավասարեցնելու, այլ լրիվ հակառակը՝ ինքը տեսությունը որպես իսկական պրակտիկայի բարձրագույն իրագործում տեսնելու մասին: Հույների համար գիտությունը «մշակութային բարիք» չէ, այլ ողջ ժողովրդական-պետական գոյության խորագույն որոշարկող միջոց: Գիտությունը նրանց համար նաև չգիտակցվածը գիտակցված դարձնելու սոսկ միջոց չէ, այլ ողջ գոյությունը հղկող և ընդգրկող ուժ:
Գիտությունը հարցանող համառություն է հաստատուն կերպով ամբողջի մեջ թաքնվող գոյի ներսում: Ընդ որում այդ գործող համառությունը գիտի ճակատագրի առաջ իր անզորության մասին:
Սա է գիտության սկզբնական էությունը: Բայց ընկած չէ՞ արդյոք այդ սկիզբը երկու հազարամյակ առաջ: Չի՞ փոխել արդյոք մարդկային գործունեության առաջընթացը նաև գիտությունը: Վստահաբար: Աշխարհի ծավալվող քրիստոնեական-աստվածաբանական մեկնությունը, ինչպես նաև նոր ժամանակի մաթեմատիկական-տեխնիկական միտքն ըստ էության հեռացրել են գիտությունը իր սկզբից ինչպես ժամանակի, այնպես էլ նրա խնդրո առարկայի առումով: Սակայն այդկերպ ինքն այդ միտքը ոչ մի դեպքում հաղթահարված և ոչնչացված չէ: Քանզի եթե սկզբնական հունական գիտությունը մեծ ինչ-որ բան է, ապա այդ մեծի սկիզբը մնում է նրա մեծագույնը: Գիտության էությունը չէր կարողա մինչև իսկ պարպվել և սպառվել, ինչպես դա պատահեց հիմա, չնայած բոլոր ձեռքբերումներին և «միջազգային կազմակերպություններին», եթե դեռ չպահպանվեր սկզբի մեծությունը: Սկիզբը դեռ գոյություն ունի: Այն ոչ թե մեր ետևում է, որպես վաղուց եղած մի բան, այլ մեր առջևում: Լինելով մեծագույն՝ սկիզբը ամեն գալիքից առաջ է և ուրեմն առաջ է անցել մեզնից: Սկիզբը մխրճվել է մեր ապագայի մեջ, այն կանգնած է մեզնից վեր որպես հեռավոր կարգադրություն, որպեսզի մենք նորից հասնենք նրա մեծությանը:
Լոկ այն բանից հետո, երբ մենք ենթարկվենք այդ կարգադրությանը, սկզբի մեծությունը նորից վերագտնելու համար, գիտությունը կդառնա մեզ համար գոյության ներքնագույն անհրաժեշտություն: Այլապես այն կլինի պատահականություն, որպիսիք լինում են, կամ անվտանգ զբաղմունքի խաղաղ հարմարավետություն, զբաղմունք, որը նպաստում է իմացությունների մերկ առաջընթացին:
Բայց եթե մենք ենթարկվենք մեր սկզբի կարգադրությանը, ապա գիտությունը կդառնա մեր հոգևոր-ժողովրդական գոյության հիմնարար իրադարձություն:
Եվ եթե մեր ամենաիսկական գոյությունը կանգնած է մեծ փոփոխության առաջ, եթե ճշմարիտ է այն, ինչ ասել է կրքոտ կերպով աստված փնտրող վերջին գերմանացի փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Նիցշեն. «Աստված մեռել է»,- եթե մենք պիտի լրջորեն ընդունենք այսօրվա մարդու լքվածությունը գոյի մեջ, ապա ինչպիսի՞ն է գիտության հարցը:
Այդժամ գոյի առաջ հույների սկզբնապես ապշահար համառությունը վերածվում է բոլորովին անթաքույց ենթարկվածության թաքուցյալին և անհայտին, այսինքն՝ դառնում է արժանի հարցանման: Հարցանումը այդժամ ոչ միայն պատասխանին, որպես իմացությանը մոտենալու հաղթահարող քայլ է, այլ՝ իմացության բարձրագույն ձև: Հարցանումն այդ ժամանակ բացահայտում է բոլոր իրերի էականը հայտնաբերելու իր սեփական ուժը: Հարցանումն այդժամ դրդում է առավելագույնս պարզեցնել անխուսափելիին նետված հայացքը:
Այդպիսի հարցանումը կոտրում է գիտությունների ամփոփումը առանձին մասնագիտությունների մեջ, դուրս է բերում դրանք մասնակի բնագավառներում և անկյուններում անծայրածիր ու աննպատակ ցրվածությունից և նորից հավաքում է գիտությունը անմիջապես մարդկային-պատմական գոյության բոլոր ուժերի արգասավորությունից և օրհնվածությունից այնպես, ինչպես որ դրանք կան. բնություն, պատմություն, լեզու. ժողովուրդ, բարոյականություն, պետություն. պոեզիա, միտք, հավատ. հիվանդություն, խելագարություն, մահ. իրավունք, տնտեսություն, տեխնիկա:
Եթե մենք կամենանք գիտության էությունը որպես հարցանող, անթաքույց հաստատություն գոյի անհայտության մեջ ամբողջապես, ապա էության այդ կամքը կստեղծի մեր ժողովրդի համար նրա ներքնագույն և ծայրագույն վտանգի աշխարհը, այսինքն՝ նրա ճշմարտապես ոգեղեն աշխարհը: Քանզի «ոգին» ո՛չ դատարկ սրատեսություն է, ո՛չ սրամտության չպարտադրող խաղ, ո՛չ դատողական սահմանազատումների անզուսպ վազք, ո՛չ էլ համաշխարհային բանականություն, այլ՝ գոյության էության սկզբնապես համաձայնեցված, իմացյալ վճռականություն: Եվ ժողովրդի ոգեղեն աշխարհը մշակույթի խորդանոց չէ, և ոչ էլ գործի դրվող իմացությունների և արժեքների վկայություն, այլ իր միսն ու արյունը հանդիսացող ուժերի խորագույն պահպանման, որպես իր գոյության ներքնագույն գրգռման և ամենալայն ցնցման կարողություն: Միայն հոգևոր աշխարհն է պահպանում ժողովրդի մեծությունը: Քանզի այն ստիպում է, որպեսզի մշտական ընտրությունը մեծագույն կամքի և անկման թույլտվության միջև քայլքի օրենք դառնա այն երթի համար, որով մեր ժողովուրդը մուտք է գործում իր գալիք պատմության մեջ:
Եթե մենք կամենում ենք գիտության այս ձևը, ապա համալսարանի ուսուցումը պիտի իրապես առաջ մղվի դեպի աշխարհի մշտական անհայտության ծայրագույն դիրքերը: Եթե այդ ուսուցումը դիմանա այդտեղ, այսինքն՝ եթե նրա մեջ այդտեղից ծագի (բոլոր իրերի ճնշման էական մերձավորությամբ) ընդհանուր հարցանում և հանրային իմաստով պատճաշ խոսույթ, ապա այն ունակ կլինի առաջնորդության: Քանզի որոշիչը առաջնորդության մեջ ոչ թե մերկ առաջ ընկնելն է, այլ միայնակ գնալու ուժը, ընդ որում ոչ քմահաճությունից և իշխանասիրությունից, այլ խորագույն կոչումից և ամենալայն պարտավորվածությունից: Այդպիսի ուժը կապում է էականի հետ, կատարում է լավագույնների ընտրությունը և արթնացնում է իսկական հաջորդումը նրանց, ովքեր ունեն նոր խիզախություն: Գերմանական ուսանողությունը երթի մեջ է: Եվ փնտրում է առաջնորդներին, որոնց միջոցով իր սեփական կոչումը կհասցնի հիմնավորված, իմացյալ ճշմարտության պարզաբանող-արարող խոսքի և գործի:
Իր ծայրագույն կարիքի մեջ գերմանական ճակատագրին դիմակայելու գերմանական ուսանողության վճռականությունից է ծագում համալսարանի էության կամքը: Այդ կամքը իսկական կամք է, որքանով գերմանական ուսանողությունը նոր ուսանողական իրավունքի միջոցով ինքն իրեն դնում է սեփական էության օրենքի տակ և այդկերպ առաջին անգամ սահմանագծում է այդ էությունը: Ինքն իրեն օրենք տալը բարձրագույն օրենք է: Բազմիցս փառաբանված «ակադեմիական ազատությունը» վտարվում է գերմանական համալսարանից. որովհետև այդ ազատությունը իսկական չէ, այն սոսկ ժխտողական է: Այն նշանակում է գերազանցապես անհոգություն, մտադրությունների և հակումների կամայականություն, գործունեության և անգործության չկապակցվածություն: Գերմանացի ուսանողների ազատության հասկացությունը վերադարձնում է հիմա իր ճշմարտությունը: Վերջինից այսուհետ բացվում են գերմանացի ուսանողության կապն ու ծառայությունը: Առաջին կապը ժողովրդական համընդհանրության հետ է: Այն կոչում է համագործակցության և գործակցող մասնակցության դժվար իրադրություններում և ժողովրդի բոլոր անդամների ու վիճակների կարողություններում: Այդ կապը այսուհետ ամրագրվում և արմատավորվում է ուսանողական կյանքում աշխատանքային ծառայության միջոցով:
Երկրորդ կապը մյուս ժողովուրդների մեջ ժողովրդի պատվի և առաքելության հետ է: Այն պահանջում է իմացությամբ ու կարողությամբ հիմնավորված և ծառայությամբ հաստատված պատրաստակամություն զոհաբերվելու անմնացորդ: Այդ կապը այսուհետ կընդգրկի ուսանողական ողջ գոյությունը և կներթափանցի նրա մեջ որպես պաշտպանության ծառայություն:
Ուսանողության երրորդ կապը գերմանացի ժողովրդի հոգևոր առաջադրանքի հետ է: Այդ ժողովուրդն աշխատում է իր ճակատագրի վրա՝ մղելով իր պատմությունը մարդկային գոյության բոլոր աշխարհակազմիչ ուժերի գերզորության բացության մեջ՝ մշտապես վերանվաճելով իր համար սեփական հոգևոր աշխարհը: Այսպես առաջադրված լինելով սեփական գոյության գերագույն հարցի մեջ՝ այդ ժողովուրդը կամենում է լինել հոգևոր ժողովուրդ: Նա պահանջում է իրենից և ինքն իր համար սեփական առաջնորդների և պահապանների մեջ բարձրագույն, ամենալայն և հարստագույն իմացություն: Ուսանողական երիտասարդությունը, որը հավակնում է վաղ առնականացման և տարածում է իր կամքը ազգի ապագա ճակատագրի վրա, ըստ էության դրդում է իրեն ծառայելու այդ իմացությանը: Նրա համար ծառայել իմացությանը այլևս չի նշանակում լինել դատարկ և հապճեպ վարժանք հանուն «առաջադեմ» մասնագիտության: Քանի որ պետական այրը և ուսուցիչը, բժիշկը և դատավորը, հոգևորականը և ճարտարապետը վարում են ժողովրդական-պետական կյանք և պահպանում ու հղկում են այն իր արմատական հարաբերություններում մարդկային գոյության աշխարհակազմիչ ուժերի նկատմամբ, որովհետև այդ մասնագիտությունները և դաստիարակությունը նրանց համար կոչված են ծառայելու իմացությանը: Իմացությունը չի ծառայում մասնագիտություններին, այլ ընդհակառակը՝ մասնագիտությունները պահանջում և յուրացնում են ժողովրդի գերագույն և էական իմացությունը իր ամբողջ գոյության մասին: Բայց այդ իմացությունը ոչ թե ինչ-որ ինքնին էությունների և արժեքների հանգստացնող ճանաչում է, այլ մեր գոյության ամենասուր վտանգվածություն գոյի գերզորության մեջ: Ընդհանրապես գոյության խնդրականությունը դրդում է ժողովրդին աշխատանքի ու պայքարի և մղում է նրան իր պետության մեջ, որին պատկանում են մասնագիտությունները:
Երեք կապերը (ժողովրդի միջոցով պետության ճակատագրի հետ հոգևոր առաջադրանքի մեջ) գերմանական էության մեջ հավասարապես սկզբնական են: Այստեղից ծագող երեք ծառայությունները՝ աշխատանքի, պաշտպանության և իմացության, հավասարապես անհրաժեշտ և համաչափ են:
Ժողովրդի մասին օժանդակող իմացությունը, պետության ճակատագրի մասին իրեն պատրաստ պահող իմացությունը հոգևոր առաջադրանքի հետ միասին առաջին անգամ ստեղծում են գիտության նախնական և լրիվ էությունը, որի իրագործումը հանձնարարված է մեզ, որքանով մենք լծվում ենք մեր հոգևոր-պատմական գոյության հեռավոր գործի սկզբին:
Այդ գիտությունը մտածվում է, երբ գերմանական համալսարանի էությունը սահմանագծվում է որպես բարձր դպրոց, որը գիտությունից և գիտության միջոցով ձգտում է դաստիարակել և վարժեցնել գերմանացի ժողովրդի ճակատագրի առաջնորդներին և պահապաններին:
Գիտության այս նախնական հասկացությունը պարտադրում է ոչ միայն «իրեղենություն», այլ նախ և առաջ ժողովրդի պատմական-հոգևոր աշխարհի մեջ հարցանման էականություն և պարզություն: Այո, միայն այստեղից և կարող է իսկապես հիմնավորել իրեն իրեղենությունը, այսինքն՝ գտնել իր տեսակը և սահմանը:
Գիտությունը այդ իմաստով պետք է դառնա գերմանական համալսարանի օրգանիզմի կազմավորիչ ուժ: Այստեղ կա երկակիություն. ուսուցչությունը և աշակերտությունը պետք է նախ և առաջ ամեն անգամ յուրովի ընդգրկվեն գիտության հասկացությամբ և մնան ընդգրկված: Բայց միաժամանակ գիտության հասկացությունը պիտի կազմավորման եղանակով ներխուժի հիմնարար ձևերի մեջ, որոնցում ուսուցիչները և աշակերտները ամեն անգամ գիտականորեն գործում են համայնքի մեջ` ֆակուլտետներում և մասնագիտացումներում:
Ֆակուլտետը ֆակուլտետ է լոկ այն ժամանակ, երբ բացվում է իր գիտության էության մեջ արմատավորված հոգևոր օրենսդրության ունակության մեջ՝ վերափոխելու համար գիտությունը նեղող գոյության ուժերը ժողովրդի մեկ հոգևոր աշխարհի:
Բաժինը բաժին է լոկ այն ժամանակ, երբ նախապես տեղադրում է իրեն այդ հոգևոր օրենսդրության ոլորտ, այդկերպ վերացնելով իր մասնագիտության սահմանափակությունը և հաղթահարելով արտաքին մասնագիտական վարժանքների գաղջությունն ու անիսկականությունը:
Այն պահին, երբ ֆակուլտետները և բաժինները ընթացք են տալիս իրենց գիտության էական և պարզ հարցերին, ուսուցիչները և աշակերտները նույնպես լծորդվում են ժողովրդական-պետական գոյության այն նույն անխուսափելիությանը և բեռին:
Սակայն գիտության նախնական էության վերափոխումը պահանջում է խստության, պատասխանատվության և հաղթահարող համբերության այնպիսի թափ, որի առկայությամբ պատրաստի մեթոդների որևէ բարեխիղճ կատարում կամ հապճեպ բարեփոխում հազիվ թե ունենա որևէ կշիռ:
Բայց եթե հույներից պահանջվեց երեք հարյուր տարի ճշմարիտ հողի և ապահով շավղի վրա դնելու հարցն այն մասին, թե ինչ է իմացությունը, ապա մենք չունենք իրավունք կարծելու, թե գերմանական համալսարանի էության լուսաբանումը և մշակումը տեղի կունենա ընթացիկ կամ հաջորդ կիսամյակում:
Բայց մեկ բան մեզ հայտնի է գիտության նշված էության մասին: Այն, որ գերմանական համալսարանը կձևավորվի և կամրանա միայն այն ժամանակ, երբ երեք ծառայություն՝ աշխատանքի, պաշտպանության և իմացության, նախ կկարողանա հավաքվել մեկ կազմորոշ ուժի մեջ: Սա նշանակում է.
Ուսուցչության էական կամքը պիտի արթնանա և ամրանա գիտության մասին իմացության պարզության և լայնության աստիճան: Աշակերտության էական կամքը պիտի հասցնի ինքն իրեն իմացության բնագավառի բարձրագույն պարզության և պահանջելով ու պայմանավորելով նաև իր իմացությունը տեղավորի ժողովրդի և նրա պետության մասին գիտության էության մեջ: Երկու կամքն էլ պիտի փոխադարձաբար մղեն միմյանց պայքարի: Կամքի և մտքի բոլոր հնարավորությունները, սրտի բոլոր ուժերը և մարմնի բոլոր կարողությունները պիտի բացվեն պայքարի միջոցով, աճեն պայքարի մեջ և պահպանվեն որպես պայքար:
Մենք ընտրում ենք հարցանումի իմացյալ պայքար և Կառլ ֆոն Կլաուզեվիցի հետ միասին հաստատում. «Ես հրաժարվում եմ դիպվածի ձեռամբ փրկվելու թեթևամիտ հույսից»:
Ուսուցիչների և աշակերտների պայքարի ընդհանրությունը միայն այն ժամանակ կդարձնի գերմանական համալսարանը հոգևոր օրենսդրության ատյան և կմշակի նրա մեջ ժողովրդին իր պետության մեջ առավելագույնս ծառայելու խստագույն ժողովվածության կենտրոնը, երբ ուսուցչությունը և աշակերտությունը կազմակերպեն իրենց գոյությունը ավելի պարզորեն, խստորեն և սակավապետորեն, քան դա անում են բոլոր մյուս հայրենակիցները: Ամեն առաջնորդություն պիտի իր հետևորդների մեջ խոստովանի սեփական ուժը: Բայց ամեն հետևորդություն կրում է իր մեջ դիմակայություն: Այս էական հակադրությունը առաջնորդության և հետևորդության մեջ չպիտի ո՛չ ջնջվի, ո՛չ էլ մարվի:
Միայն պայքարն է բովանդակում հակադրությունը բաց կերպով և ուսուցիչների ու աշակերտների ողջ կորպուսի մեջ ներմուծում այն հիմնարար տրամադրությունը, որի հիման վրա վճռական ինքնահաստատումը լիազորում է ինքնասահմանող ինքնաիմաստավորումը ճշմարիտ ինքնակառավարման:
Կամենո՞ւմ ենք արդյոք գերմանական համալսարանի էությունը, թե՞ չենք կամենում: Մեզնից է կախված, կաշխատենք արդյոք և որքան կաշխատենք հանուն ինքնաիմաստավորման, ընդ որում ելնելով ինքնահաստատման հիմքից, այլ ոչ հընթացս, թե, լավագույն դիտավորությունից ելնելով, միայն կփոխենք հին կառույցները և կավելացնենք նորերը: Բայց ոչ ոք չի հարցնի մեզ, կամենում ենք արդյոք, թե չենք կամենում, եթե Արևմուտքի հոգևոր ուժը հատնի և նրա հանգույցները խզվեն, եթե իր դարն ապրած թվացյալ մշակույթը փլուզվի, իր պարունակի մեջ ձգելով բոլոր ուժերը և թույլ տալով խեղդվել խելացնորության մեջ:
Կպատահի դա, թե չի պատահի, կախված է նրանից, կամենում ենք մենք դեռ արդյոք ինքներս մեզ որպես պատմական-հոգևոր ժողովուրդ, թե այլևս չենք կամենում: Յուրաքանչյուր ոք իր հերթին վճռում է դա նաև այն և հենց այն ժամանակ, երբ խուսափում է այդ վճռից:
Բայց մենք կամենում ենք, որ մեր ժողովուրդը կատարի իր պատմական առաջադրանքը:
Մենք կամենում ենք ինքներս մեզ: Քանզի ժողովրդի երիտասարդ և ամենաերիտասարդ ուժը, որն առաջ է անցնում մեզնից, արդեն վճռել է դա:
Այդ պոռթկման վսեմությունը և մեծությունը մենք կհասկանանք նախ և առաջ այն ժամանակ, երբ կարողանանք կրել մեր մեջ այն խորը և ընդգրկուն մտահոգությունը, որով արտաբերվել է հունական իմաստության հետևյալ խոսքը.
τὰ… μεγάλα πάντα ἐπισφαλῆ…
«Համայն մեծը փոթորկի մեջ է»:
(Platon, Politeia 497 d, 9)
Գերմաներենից թարգմանությունը՝ Սերգեյ Ստեփանյան