Եղիշե Չարենց

Ձերբակալվածի անկետա

1. Ազգանուն — Չարենց
2. Անուն, հայրանուն — Եղիշե Աբգարի
3. Ծննդյան թվականը, թիվը… ամիսը — 1897 թիվ
4. Ծննդավայրը— Կարս
5. Բնակության վայրը (հասցեն) — Երևան, Սունդուկյան, 6
6. Զբաղմունքը, մասնագիտությունը – գրող
7. Ծառայության վայրը և պարտականությունը կամ զբաղմունքի ձևը — չի ծառայում
8. Անձնագիրը — <ոչինչ նշված չէ>
9. Սոցիալական ծագումը — մանր բուրժուական ընտանիք
10. Սոցիալական դրությունը — ծառայող,

ա) մինչև հեղափոխությունը <ոչինչ նշված չէ>,

բ) հեղափոխությունից հետո — ծառայող

1. Կրթությունը (ընդհանուր, մասնագիտական) — միջնակարգ
2. Կուսակցականությունը (նախկինում և հիմա) — անկուսակցական
3. Ագգությունը և քաղաքացիությունը (հպատակությունը) — Հայկական ԽՍՀ
4. Պահեստի զինվորական հաշվառման կարգը և որտե՞ղ է գտնվում հաշվառման մեջ — Երևանի զինվորական հաշվառման կետ, կարգ 6
5. Ծառայությունը սպիտակ կամ այլ հակահեղափոխական բանակներում, մասնակցությունը զինված խմբերին և Խորհրդային իշխանության դեմ ապստամբություններին (ե՞րբ և որպես ի՞նչ) — չեմ ծառայել
6. Ի՞նչ հալածանքների է ենթարկվել, խորհրդային իշխանության ժամանակ, դատվածություն, ձերբակալություն և այլն (ե՞րբ, ի՞նչ օրգանների կողմից և ինչի՞ համար) — 1926 թվականին ձերբակալվել եմ
7. Ընտանիքի կազմը — կինս՝ Զաբելլա, 27 տարեկան, դուստրերս՝ Արփենիկ, 5 տարեկան, Անահիտ, 2 տարեկան

Ձերբակալվածի ստորագրությունը՝ Չարենց

1. Արտաքին հատուկ նշաները —
2. Ո՞ւմ կողմից և ե՞րբ է ձերբակալվել — Հայկական ԽՍՀ ՆԳԺԿ-ի 4-րդ բաժնի կողմից 27/711, 37թ.
3. Որտե՞ղ է կալանավորված — Հայկական ԽՍՀ ՆԳԺԿ-ի ներքին բանտ
4. Հատուկ նշումներ —
5. Անկետան լրացնող աշխատակցի ստորագրություն

27/711. 1937 թ.

Ծանոթագրություն — Անկետան լրացվում է հստակ և ընթեռնելի՝ ձերբակալվածի խոսքերից, ստուգվում է փաստաթղթերով։

Ոչ մեկի հետ ես չեմ հաղորդակցվում։ Ես ոչ ոք չունեմ, ես միայնակ մարդ եմ.

1935

Հարց. Հետաքննությունը պարզել է, որ Ձեր երկերում Դուք անց եք կացրել Ձեր հակահեղափոխական, նացիոնալիստական հայացքները։ Դրանում Դուք Ձեզ մեղավոր ճանաչո՞ւմ եք։ 

Պատասխան. Դրանում ես ինձ մեղավոր չեմ ճանա­չում։ 

Հարց. Ձեր «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուի «Պատգամ» բանաստեղծության մեջ ակրոստիքո­սով Դուք անց եք կացրել հետևյալ բովանդակության հակահեղափոխական, նացիոնալիստական լոզուն­գը. «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»։ Ընդունո՞ւմ եք, որ այդ լոզունգը հակահեղափոխական, դաշնակցական է։ 

Պատասխան. Ընդունում եմ, որ իմ «Գիրք ճանա­պարհի»-ում, հրատարակված 1934 թ., «Պատգամ» բանաստեղծության մեջ երկրորդ տառերի ակրոստի­քոսով ես գրել եմ, «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»։ Բայց ես ամենևին դա չեմ համարում հակահեղափոխական, դաշնակցական լոզունգ, որովհետև ես նկատի ունեմ ժողովուրդ հասկացությունը՝ սկզբունքորեն տար­բեր ազգ տերմինից, որը կիրառում են դաշնակցա­կանները։

Այդ բանաստեղծությունը գրված է 1933 թվականին, երբ դրությունը Հայաստանի լեռնային շրջաններում, ինչպես հայտնի է, աղետալի էր, ինչն էլ իմ գրքի որոշ տեղերում, մասնավորապես այդ լոզունգում, օբյեկ­տիվ նախադրյալ է հանդիսացել իմ որոշ հոռետեսա­կան տրամադրությունների համար։ 

Հարց. Ումի՞ց էիք Դուք պատրաստվում փրկել հայ ժողովրդին։ 

Պատասխան. Այն ղեկավարներից, որոնք Հայաս­տանի վերը նշված դրության մեղավորներն են։

1936

Երբ գրում եմ ընդհանուր հարցերի մասին, ես ներշնչվում եմ, իսկ երբ գրում եմ Հայաստանի մասին՝ ինձ հոռետեսությունն է պաշարում։ Պետք է թքել և հեռանալ։

1935

ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԴԱՏԱԽԱԶ ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆԻՆ ԿԱԼԱՆԱՎՈՐ ԵՂԻՇԵ ՁԱՐԵՆՑԻՑ

ԱՂԵՐՍԱՆՔ

Այսօր ես բախտ ունեցա ներկայանալու Գլխավոր դատարանին ինձ վաղաժամ կալանքից ազատ ար­ձակելու գործով, որ հարուցված էր Բաշխիչ հանձ­նաժողովի կողմից, և խորը գոհունակությամբ լսեցի Գլխավոր դատարանի որոշումը՝ ինձ ԻԲՐԵՎ ՀՈԳԵ­ԿԱՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԿԱԼԱՆԱՎՈՐԻ՝ ուղարկել որևէ հոգեկան հիվանդանոց բուժվելու։ Ընկեր Հանրապետական Դատախազ!։ Խորին շնոր­հակալություն! Խորապես զգացված եմ այն միան­գամայն մարդկային վերաբերմունքից, որ ցույց է տալիս դեպի նվաստս խորհրդային արդարադատու­թյունը! Զարմանալի արդարադատություն։ Պատմու­թյան մեջ չտեսնված! Միայն ես չեմ հասկանում, թե ինչու ի փառս այդ արդարադատության տոնակա­տարություն ու երթեր չի կատարում համայն մարդկությունը։ Ախ, հիմար, տխմար մարդկություն! Այդ մարդկության գլուխը հարկավոր է կտրել։ Ցավում եմ, որ նա մի գլուխ չունի, որպեսզի հնարավոր լինի այդ նզովյալ գլուխը մի անգամից կտրել! Եվ հետո խնդրում եմ հարգեք իմ այս փոքրիկ խնդիրքը.— Ազատեցեք ինձ հոգեկան հիվանդների հիվանդա­նոցից։ Ես ոչ միայն երեք, այլ 103 տարի համաձայն եմ նստել թեկուզ ցարական կատորգայում, միայն ազատեցեք ինձ ձեր մեծահոգությունից։ Եվ ընդու­նեցեք իմ խորին շնորհակալությունը ձեր զարմա­նալի հումանիտար արդարադատության համար։

Կալանավոր ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵնՑ 18. I. 1927թ.

Երևան— Ուղղիչ տուն

Այս փոքր նաիրյան աշխարհում ես շատ թշնամիներ ունեմ։ Առանց Ձեր ազնիվ պաշտպանության նրանք ինձ կուտեն։ Դուք ավելի լավ եք պատկերացնում մեր երկրի ամբողջ հետամնացությունը։ Չէ՞ որ Ձեզ նույնպես ուզում էին կործանել, բայց նաիրյան աղիքը շատ նեղ գտնվեց այնպիսի մեծ մարդու համար, ինչպիսին Մ. Շահինյանն է։ Բայց ինձ կարող են կործանել շատ հեշտ։ Դուք դա ինձանից լավ եք հասկանում։ Այդ իսկ պատճառով շատ եմ խնդրում, հանուն այն լավ վերաբերմունքի, որ Դուք առ այսօր ցուցաբերում եք մեր մշակույթի և գրականության մեջ ամեն մի արժեքավորի հանդեպ, օգնեցեք ինձ։ Եվ կրկին, վերջին անգամ, աղաչում եմ. օգնեցեք ինձ։

ՉԱՐԵՆՑ

1933

15/111

Ես շատ եմ մտածել Լերմոնտովի «Դևի» մասին։— Ի՞նչ սիմբոլ է այդ։ — Չէ՞ արդյոք այդ ռուս-թաթարական ժխտողական հանճարի պատկերը… Եվ չէ՞ արդյոք այդ «Դևը» նախահայրը ռուսական նիհիլիզմի… Հետաքրքի՜ր կոնցեպցիա… Ըստ այս կոնցեպցիայի— «Դևի» հետևողները ռուսական և համամարդկային պատմության և կուլտուրայի <հորինած> ոչ այլ ոք են, քան… Չերնիշևսկուց սկսած— մինչև… Լենինը… Ո՞վ չի արդյոք կրել «Դևի» հոգևոր կերպարանքի հզոր ազդեցությունն իր վրա ռուսական պատմության մեջ. այն ամենը, որ բուն ռուսական է, և, որպես այդպիսին, միանգամայն ինքնուրույն։— Այսպիսով, Լերմոնտովի «Դևը» դառնում է նախահայրը այն ամենի, որ ռուս ժողովուրդը մուծել է կամ փորձում է մուծել համա­մարդկային պատմության մեջ։ — Եվ նրա լավագույն աշակերտներն են հանդիսանում — Չերնիշևսկին. Պիսարևը, Շչեդրինը, Դոստոևսկին, Տոլստոյը. Լենինը, Նիկոլայ Մորոզովը… Մանավանդ վերջինս, որ հեր­քում է ամբողջ մարդկության պատմությունը!… Իսկապես որ « Դևը » ոչ այլ ինչ է, քան ռուսական հանճարի լավագույն սիմբոլը!!!

1934

<ԵՐԿՈՒ ՊԱՏԱՌԻԿ>

… չեմ կարողանում անցնել և տողն արդեն ճյու­ղավորվում է, ինչպես սերմը, ինչպես ծառը և ամեն մի տողը դառնում է ծառ, — և ամեն մի բառը — ճյուղք է դառնում ու ճյուղավորվում անվերջ, էլ ինչպե՞ս-ինչպե՞ս-ինչպե՞ս կարող եմ ես անցնել մյուս տողին, մյուս և հուսահատվում երկու տողից հետո և դեռ ու արդեն ինձ հեռուն տա­նում, որ հոգնում խճճվում եմ ես քո հողմի մեջ — և թողնում եմ սկսածս կիսատ,— և հուսահատվում եմ, և չեմ կարողանում այլևս ետևից հասնել — ոչ միայն որ խոսքով :

… այն աստիճան, որ դու ինչ <կատարել> ես առաջ— այժմ թվում է քեգ— էլեմենտար, միամիտ.— ինչի դիպչում ես դու — թեկուզ ամենահասարակ քարի—

հազար խոհեր է քեզանից ցայտում — : Քո նախկին երգերն ես երբ կարդում — զարմանում ես, որ նրանց մեջ դրված նյութից (ոսկուց, ադամանդից)— այդքան քիչ ես կարողացել ցոլքեր հանել։ Եվ ես վախենում եմ հիմա դիպչել հին երկերիս —քանի որ

հենց որ սազը տամ քեզ — հենց առաջին

(Այս Քայքայված կիսաընթեռնելի էջի կողքին թեքու­թյամբ նա գրել է).

… բառից արդեն դու ոչինչ չես իր տեղը— և նախկին իմ յուրաքանչյուր տողը սկսում է շնչիդ տակ ճյուղավորվել ու տարածվել…

14. III, 1934

Մահվան մեջ միշտ կա ինչ-որ խայտառակ, ստորա­ցուցիչ. ամոթալի բան։ Գոնե այսպիսի տպավորու­թյուն է միշտ թողել իմ վրա ինձ անձամբ ծանոթ մարդ­կանց մահը։ Երբ տեսել եմ ինձ ծանոթ մարդկանց դագաղում՝ միշտ այս է եղել իմ առաջին զգացմունքը։ Կարծես մեռնողը մի ինչ-որ ծայր աստիճանի, աններելի, քստմնելի, կեղտոտ հանցանք է կատարել— թե մեր, այսինքն կենդանի մնացողների, թե, մանավանդ, իր հանդեպ։ Թե ինչից է առաջ գալիս այս տպավորությունը — չգիտեմ։ Երևի կյանքի հանդեպ ամենամեծ հանցանքը նրա բացասումն է, հերքումը։ Տարօրինակն այն է. որ քո ողջ գիտակցությամբ զգում ես, որ ամենից քիչ այդ բանում մեղավոր է մահացողը, բայց և արդեն ամենից շատ նրա դեմ ես դառնանում և… լցվում քստմնելի վախով ու զզվանքով։ Այդ զգացմունքը մի փոքր նման է այն արգահատելի զզվանքի ու արհամարհանքի զգացմունքին, որ մարդու մեջ առաջացնում է թղթախաղում անաջողակ մարդը, տարվում է, տարվում է վերջին ունեցածը, պարզապես թուղթը չի գալիս, — և, փոխանակ խղճալու, — արհամարհանք ես զգում և զզվանք դեպի նա… Կենդանի, առողջ, նորմալ մարդը առհասարակ չի սիրում դժբախտությունն ու անաջողակությունը։ Իսկ ինչ է մահը — եթե ոչ ամենածանր, ամենամեծ «տանուլ տալը», անաջողությունը։ — Եվ այս չէ՞ պատճառը, որ առողջ, լիարյուն ազգերը… չեն սիրում հայերին, որ հանճարեղ տանուլ տվող դժբախտներ և անաջողներ են, քստմնելի լինելու աստիճան թշվառ ու անաջողակ… Եվ ի՜նչ մոլորություն, որ իբր թշվառությունը վեհ է և ազնիվ… Արգահատելի է թշվառությունը, ինչպես մահը — և ուրիշ ոչինչ…

Օ, լռություն ընտանի և մենություն խնկահոտ, Կանթեղի լույս կապտավուն և Տիրամոր դեմ չոքած Գիշերային հսկումի ժամ՝ աղոթքով բորբոքուն…

Օ, մենություն ընտանի և լռություն բարբառող…

ԿՈՄԻՏԱՍ

ԺԲ

Լռությունն ահռելի է, որպես մարմարե անշարժ

մի խաչքար՝

Ծանրացած դագաղի վրա լեթարգիկ քնով քնածի։

ԺԳ

Լսում է անցորդը քարացած,— և արդեն՝

տագնապով քշված՝

Ընթանում է — կույրի նման ծեր. քայլերով

այնքա՜ն երերուն.—

5 Զառանցում է գտնել լեռներում ձայների կորած

մի աշխարհ,

Ձայների, որ ջարդից ազատված՝ ապաստան են գտել

ծերպերում։

ԺԴ

Քայլում է՝ զննելով հեռուն,— և արդեն՝

ոտքերից նրա մերկ

Ոտքերի մատներից— մինչև արմատները

խռիվ մազերի,—

Լռությունն է դժժում նրա մեջ– և աշխարհն է լռել

նրա դեմ,

10 Որպես բիրտ բռունցքով խլացած կամ մեռած մարդու

լսելիք։

ԺԵ

Քայլում է մեռյալ դաշտերի և մեռյալ ձայների

Մարգարեն

Քայլերով ահեղ, լայնաձիգ՝ լռության մտրակով քշված։ Հայացքները որպես բևեռներ՝ խրելով հեռուն այն քարե՝

Դաշտերի Հիսուսի նման՝ նրա մեջ մանկությա ն պես

նշված։

ԺԶ

15 Բայց եզերքն այս ցուրտ, անհաղորդ,— հարթավայրն այս,

որ կոխում է նա

Իբրև տուն դարձող տարագիր— այսքան հա՞մր էր

արդյոք նա առաջ…

Ոչ… Գյուղի քարերով քշված, իբրև շուն՝ ծեծված

անխնա,—

Փախչելով լսում էր և երգ, և ծիծաղ,— և թռչնի թևերի

շառաչ…

Կանգնեց դաշտերի մեջտեղում, հեռավոր լեռների հանդեպ

20 Պապանձված աշխարհի, լռության դագաղի առջև

իբրև սյուն,—

Զմռսված դագաղի առջև,— լռության նաշի

Հանգել էր՝ մահվա՜ն տանջանքով…

Լռության դագաղի առջև իբրև քարացած մի Հիսուս,—

Մահախաչ քարացավ մի պահ մարմարե նաշի դեմ,

որ արդեն

25 Պատանքված մահճում պատանքով ննջում էր

ձայների մի նոր Ղազարոս…

Այս դրվագներն արտատպվում են «Եղիշե Չարենց. Նորահայտ էջեր» 1996, գրքի